Prymas schyłku epoki

Czarna legenda, jaką wokół niego stworzono, kazała sądzić, że był tchórzliwy, uległy wobec coraz bardziej wszechwładnej Rosji, miał pertraktować z Prusakami, chciał podobno uciec z Polski, a że okazało się to niemożliwe, targnął się rzekomo na własne życie. Jaki był naprawdę ostatni prymas przedrozbiorowej Rzeczypospolitej?

W 1794 r., w ogarniętej chaosem Warszawie, na niespełna rok przed abdykacją króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, przed oknami pałacu królewskiego brata ustawiona została szubienica. Lokator pałacu wkrótce – bo 12 sierpnia 1794 r. – zmarł. Warszawscy jakobini stworzyli plotkę, że brat króla popełnił samobójstwo, zażywając truciznę. Usłużnie stworzono nawet kąśliwy dystych:

„Ksiądz prymas zwąchał linę,

Wolał proszek niż drabinę”.

Przez lata, a nawet przez stulecia, funkcjonował on jako swoisty chwyt – mówiąc dzisiejszym językiem – public relations, służący już nawet nie ośmieszeniu samego prymasa, ale skompromitowaniu jednego z uczestników insurekcji, księcia Józefa Poniatowskiego, bratanka zarówno ostatniego króla Polski, jak i ostatniego prymasa w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej.

Światowe wychowanie

Jaki więc był królewski brat wyniesiony do prymasowskiej godności, książę Michał Jerzy Poniatowski?

Gdy Michał Jerzy Poniatowski przyszedł na świat 12 października 1736 r. w Gdańsku jako syn Stanisława Poniatowskiego herbu Ciołek i Konstancji z Czartoryskich, miał już dwie siostry i pięcioro braci, w tym starszego o ponad cztery lata Stanisława Antoniego, który za 28 lat miał zasiąść na polskim tronie, zmieniwszy uprzednio drugie imię z chrzcielnego „Antoni” na bardziej „królewskie” – „August”. Michał Jerzy, choć młodszy od swego królewskiego brata, nie tylko, że go nie przeżył, ale nawet nie dożył jego abdykacji w listopadzie 1795 r. Jego niespełna 58-letni życiorys był jednak bardzo burzliwy, stając się swoistym dokumentem tamtej niepewnej epoki i świadectwem trudnych zmagań w czasach, kiedy sojusz ołtarza z tronem podkreślony był dodatkowo pokrewieństwem między monarchą a pierwszym pośród równych sobie biskupów w episkopacie przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Niejasne są pierwsze lata życia Michała Jerzego, a szczególnie informacje o jego kształceniu. Z jednej strony biografowie przytaczają wzmiankę, że wychowawcą przyszłego prymasa był gdańszczanin Gotfryd Lengnich, z drugiej jednak strony fakt, że matka, Konstancja, wyjechała z dziećmi do Warszawy, gdy książę Michał Jerzy miał trzy lata, zdaje się przeczyć temu, że wychowanie przeznaczonego od najmłodszych lat do stanu kapłańskiego księcia Michała powierzono gdańskiemu obrońcy dysydentów. Pewne jest, że Michał Jerzy uczył się u warszawskich teatynów pod kierunkiem ks. Antoniego Portaluppiego. To pod jego opieką 18-letni książę wyjechał w 1754 r. do Rzymu, gdzie jednak nie tyle pobierał nauki, ile raczej był przedstawiany u papieskiego dworu. Tam nawiązał wiele wpływowych znajomości. Zwiedził też w tym czasie Włochy i Francję, by po dwóch latach wrócić do Polski. Studia w warszawskim seminarium misjonarzy, kolejne święcenia niższe i objęte kanonikaty przeplatały się w tych latach z podróżami do Paryża i znów do Rzymu.