Co za wieś!

 

Szwedzki nauczyciel i badacz folkloru, Artur Hazelius, już w 1872 r. zauważył, jak szybko na jego oczach zanika szwedzka kultura ludowa. Szczególnie architektura i kultura materialna ucierpiała na skutek uprzemysłowienia i migracji. Postanowił otworzyć Skandynawską Kolekcję Etnograficzną, czyli późniejsze Muzeum Nordyckie. Dziesięć lat później wymyślił dla takich zbiorów szerszy kontekst. Na wyspie Djurgården w Sztokholmie utworzył muzeum na wolnym powietrzu, które później stało się inspiracją dla obiektów tego typu. Nazwał je Skansen. W języku szwedzkim słowo to oznacza wał obronny. O to chodziło Hazeliusowi, żeby jego muzeum chroniło szwedzką kulturę ludową, przede wszystkim architekturę. Co prawda Hazelius nie był ojcem pokazywania eksponatów poza salami muzealnymi. Podpatrzył to pod Oslo, gdzie pierwsze na świecie muzeum „open air” otworzył król Oskar II. Hazelius eksponaty kupował sam: zbierał meble, zabawki, stroje ludowe. Zdarzali się też darczyńcy ze Szwecji i innych krajów skandynawskich. Dla muzeum pozyskiwał całe budynki i farmy. W Skansenie chciał pokazać życie w Szwecji sprzed epoki industrialnej. Dzisiaj znajduje się tam ok. 140 budynków, a najstarszy pochodzi z XIV w. Oprócz domów mieszkalnych znajduje się tam apteka, piekarnia, poczta, warsztat mechaniczny, huta szkła, szkoła i kościół, a wszystkie te budynki zostały umieszczone w kontekście XIX-wiecznego miasteczka. Pracownicy w strojach z epoki demonstrują czynności wykonywanie dawniej na co dzień w domach na wsi i w miasteczku, używają przy tym oczywiście starych technik i narzędzi. Skansen to miejsce, które wymyślił Hazelius, a którego ideą była jedność natury, roślin i zwierząt. Miała to być stara Szwecja w miniaturze. Szybko okazało się, że to był świetny pomysł.

 

Za wprowadzenie do języka polskiego nazwy „skansen” odpowiada Adam Chętnik, etnograf i muzealnik, twórca drugiego w Polsce muzeum na wolnym powietrzu w Nowogrodzie k. Łomży. W 1927 r. zakupił wraz z żoną Zofią ziemię i otworzył Muzeum Kurpiowskie. Przy budowie i później  utrzymaniu działali wolontariusze z Nowogrodu i pobliskich miejscowości. Był dyrektorem swojego skansenu do 1939 r. Lecz pierwsze polskie muzeum tego typu powstało w 1906 r. we Wdzydzach Kiszewskich niedaleko Kościerzyny. Dzisiaj to Kaszubski Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich. Dawno temu wiejski nauczyciel poślubił 15 lat od siebie starszą szlachciankę – historia więc ma początek w mezaliansie. Można powiedzieć, że taki był zaczątek idei muzealnictwa na wolnym powietrzu w Polsce. Teodora miała duszę artystki i organizatorki, Izydor był z zamiłowania kolekcjonerem i etnografem. Działania Teodory miały swoje źródła w pozytywistycznym społecznikostwie, w  zimowe wieczory zbierała kobiety z ludu i namawiała je do działania. „Działalność ta miała na celu obudzenie i pielęgnowanie śród ludu wrodzonego zmysłu artystycznego” – wspominała. Kobiety haftowały, a Teodora zebrała stare hafty we wzorniku: „Nie wprowadzałam niczego nowego i obcego ludowi, zwróciłam mu tylko to, co dawniej posiadał. (…) Musiałam sobie powiedzieć, że skoro dawniej posiadał taką zdolność, widocznie ten rodzaj zajęcia odpowiadał jego charakterowi. Dziś wiem, że się nie myliłam”. Tymczasem Izydor zakupił od wdzydzkiego gospodarza osiemnastowieczną chałupę, w której Gulgowscy umieścili wszystkie etnograficzne zbiory, które do tej pory zgromadzili. W ten sposób powstał pierwszy na obszarze polski „ogród muzealny” – miejsce, które chroni ludową architekturę. Dziś jest tych obiektów ponad sześćdziesiąt.

 

„Nad całością latem panowała cisza i romantyczność cudnej bajki i zaświatowości” – tak opisywał swoją wizytę we wdzydzkim muzeum Aleksander Majkowski, przedwojenny kaszubski pisarz i dziennikarz. Wciąż możemy go cytować, nie tylko po wizycie w kaszubskim skansenie. Muzea skansenowskie zaczęły powstawać po II wojnie światowej, która zniszczyła tyle światów i kultur, szczególnie w latach 70., kiedy polska wieś zupełnie zmieniała swoje oblicze. Dziś jest ich ponad trzydzieści i są cenione w Europie za niezwykłą pieczołowitość w odtwarzaniu wnętrz. Prof. Józef Gajek, słynny polski etnograf, tak trafnie opisał ideę skansenu: „Muzeum skansenowskie jest zawsze zbliżeniem, powiedziałbym modelem rzeczywistego obrazu życia, a więc modelem kompleksowym i dynamicznym, którego eksponaty osadzone są w środowisku podobnym do tego, w którym powstały i żyły”. Dlatego zdarza się często, że w muzealnych kościołach odprawiane są Msze, w piecach piecze się chleb według przepisów sprzed lat, w kuźniach kuje się podkowy. Takie muzea to też rodzaj rezerwatu, ukazującego naturalne środowisko człowieka żyjącego na wsi przed wiekami. Równorzędną rolę, co eksponaty i architektura, pełni szata roślinna. Roślinność jest nie współczesna, ale właśnie taka, jaka niegdyś rosła przy wiejskiej chacie, w dworskim ogrodzie, wokół zagrody i w alei. Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, że wiele z roślin dziko rosnących w naszych czasach zniknęło z pejzażu i wysiłkiem botaników i ogrodników zostało odtworzone na potrzeby parków etnograficznych. Idealnym przykładem wspólnej pracy etnografów, historyków, architektów i botaników jest największy w Polsce park etnograficzny w Sanoku. To olbrzymi obszar położony na wzniesieniu nad rzeką San. Pagórki, wąwozy, wijące się drogi, łany zbóż, pobielane chaty i ogrody pełne kwiatów. Cudowne panoramy, cerkwie, kapliczki i pasieki – widoki skąpane w zieleni. Naprawdę nietrudno poczuć się w tym miejscu, jak przed setkami lat, gdzie nie dociera współczesność. Wystarczy przysiąść na ławeczce przed chatą i posłuchać brzęczenia pszczół.

Muzea skanseny żyją, choć to tylko mistyfikacja życia, która sprawia, że nad „romantycznością cudnej bajki” unosi się nostalgia. Nie omijajmy ich w czasie naszych wakacyjnych wędrówek.