Początki diecezji włocławskiej cz. 4

Kontynuujemy prezentację zapatrywań polskich uczonych na sprawę początków organizacji kościelnej na Kujawach. W czwartym odcinku cyklu przeważać będą  poglądy duchownych –  historyków działających w XIX stuleciu.

Po Władysławie Abrahamie tematyką początków diecezji włocławskiej zajął się w pracy naukowej kolejny badacz krakowski, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego ks. Jan Nepomucen Fijałek. W wydanej w 1894 r. rozprawie Ustalenie chronologii biskupów włocławskich przyjął wersję Kroniki Wielkopolskiej o powołaniu przez króla Mieszka II diecezji na Kujawach.  Według ks. Fijałka jej autorzy Baszko i Boguchwał mogli opierać się na jakichś nieznanych nam dokumentach. Jego zdaniem przeniesienie stolicy diecezji do Włocławka miało miejsce ok. 1160 r.

Włocławscy uczeni

Kolejnymi badaczami podejmującymi temat diecezji włocławskiej są księża Stanisław i Zenon Chodyńscy. Uczeni bracia bliźniacy nie zgadzali się ze sobą odnośnie do genezy diecezji włocławskiej. Ks. Zenon odrzucał tradycję kruszwicką. Uważał, że pierwszą i jedyną diecezją na Kujawach jest diecezja włocławska. Według niego powstanie tej diecezji miało nastąpić za czasów króla Bolesława II Śmiałego, czyli ok. 1075 r.  Pogląd na ten temat zawarł we wstępie do edytowanego przez siebie wydawnictwa źródłowego Statuta synodalia dioecesis Wladislaviensis et Pomeraniae (Statuty synodalne diecezji włocławskiej i pomorskiej), którego tytuł po przetłumaczeniu na język polski brzmi: Krótka wiadomość historyczna o biskupstwie Włocławskiem, czyli Kujawskiem. Natomiast ks. Stanisław Chodyński zapatrywania na genezę biskupstwa włocławskiego zawarł w artykule Włocławska diecezja, zamieszczonym w tomie XXXII Encyklopedii Kościelnej. Nie miał wątpliwości co do prawdziwości tradycji kruszwickiej. Za powszechnie obowiązujące podaje mniemanie o podjęciu zamiaru utworzenia biskupstwa kujawskiego przez króla Bolesława I Chrobrego, a dokonać miał tego jego syn Mieszko II. W czasie reakcji pogańskiej mogło ono stracić na znaczeniu, lecz nie upadło. Uczonym myślącym inaczej zarzucał jednostronność i niestałość w przekonaniach.

Wędrowni misjonarze

Jednym z duchownych historyków badających początki chrześcijaństwa na Kujawach był ks. Tadeusz Trzciński. W artykule Czy istniało biskupstwo kruszwickie? opublikowanym w poznańskim periodyku „Przegląd Kościelny”, podważył on wiarygodność Katalogu wolborskiego z powodu późnego powstania tego źródła. Odrzucał hipotezę o utworzeniu biskupstwa kruszwickiego w roku 966. Zapis w Kronice Wielkopolskiej o utworzeniu biskupstwa za Mieszka II  uznał za nieprawdopodobny.  Początków naszej diecezji upatrywał w okolicach Kruszwicy, która mogła być tylko miejscem sprawowania obrzędów religijnych, biskupi natomiast mieli prowadzić dwór wędrowny, jako pasterze narodu. Hipotezę poparł tradycją o rezydowaniu biskupów we wsiach Parchanie i Dźwierzno. Według ks. Trzcińskiego po ustabilizowaniu się sytuacji kościelnej miano przenieść katedrę i rezydencję z Kruszwicy do Włocławka. W poprzednim miejscu pozostała kapituła – równa znaczeniem katedralnej włocławskiej.

Badacz monet

Pierwszym, który w badaniach nad początkiem diecezji włocławskiej  docenił znaczenie numizmatyki, był  historyk i numizmatyk Marian Gumowski. Poglądy przedstawił w rozprawie Biskupstwo kruszwickie w XI wieku opublikowanej w 1921 r. Jego zdaniem  biskupstwo kujawskie zostało założone za panowania króla Bolesława I Chrobrego, po ślubie Mieszka II z księżniczką Rychezą (1013 r.). Nowożeńcy mieli osiedlić się w nadanej Mieszkowi II Kruszwicy i tam utworzyć diecezjalną organizację kościelną opartą na niemieckim duchowieństwie przybyłym z Rychezą. Twierdzenia Gumowski oparł jedynie  na dowodach, jakich dostarcza numizmatyka. Uznał, że niektóre z XI-wiecznych monet, licznie odnajdywanych, zwanych denarami krzyżowymi albo krzyżówkami, bito w mennicy biskupów kruszwickich.