Dać głos tym, którzy są pomijani

Swoją misję Fundacja buduje na tradycji i wartościach przekazywanych od pokoleń, a kluczowymi partnerami w budowaniu stabilnych i udanych rozwiązań na przyszłość są lokalne instytucje i organizacje społeczne. „Nasze małe ojczyzny, miejscowości, parafie, lokalne grupy i społeczności nadają nam tożsamość i kształtują to, kim jesteśmy”. Dlatego Fundacja stawia na współpracę i rozwiązania, które odpowiadają na lokalne potrzeby, gdyż ochrona środowiska ma sens tylko wtedy, gdy realnie odpowiada na problemy ludzi.

„Najważniejszą częścią zielonego konserwatyzmu jest wspólnota – to, co jest blisko nas. Nasza ulica, wieś, najbliższa okolica; ta natura, która na nas bezpośrednio oddziałuje, a my mamy bezpośredni wpływ na jej kształtowanie” – powiedział w jednym z podkastów Krzysztof Perycz-Szczepański, prezes Fundacji Polska z Natury.

Blisko ludzi

Właśnie z takiego podejścia zrodził się prowadzony od dwóch lat program „Zakorzenione”, w którym koła gospodyń wiejskich i lokalne społeczności mogą wdrażać pomysły mające pozytywny wpływ na środowisko. Chodzi m.in. o warsztaty z produkcji naturalnych kosmetyków, kompostowania, tworzenia łąk kwietnych, prowadzenia pasieki czy małej retencji. Przy okazji spotkań ich tematyka często jest wyjściem do rozmów o dostępie do wody, bioróżnorodności, życiu zgodnie z otoczeniem, korzystaniu z lokalnych zasobów, niemarnowaniu żywności, o zmieniających się warunkach pogodowych i tym, jak wpływają one na codzienne funkcjonowanie. Każde z takich spotkań ma inny przebieg, natomiast łączy je sposób pracy oparty na lokalności, relacjach i praktycznym podejściu.

– Niczego nie narzucamy, ale staramy się pobudzać do działania i słuchamy tego, co uczestnicy tych spotkań mają do powiedzenia – podkreśla Daniel Czyżewski z Fundacji Polska z Natury. – Podejmowane działania, inicjatywy rozwijają się, opierając na wiedzy mieszkańców, dostępnych zasobach i gotowości do współpracy. Dzięki temu mają szansę trwać dłużej i realnie wpływać na sposób funkcjonowania lokalnych społeczności.

Rolnik pod presją

Zdaniem Fundacji jednym z najbardziej palących problemów w Polsce jest niestabilność rolnictwa, wynikająca ze splotu zmian klimatu, presji rynkowej i regulacyjnej. Susze, nieregularne opady, degradacja gleb i rosnące koszty energii bezpośrednio wpływają na opłacalność produkcji rolnej. Jednocześnie globalny handel i liberalizacja rynku sprawiają, że gospodarstwa rodzinne coraz trudniej konkurują z wielkoskalową produkcją spoza Unii Europejskiej. Próbą odpowiedzi na ten systemowy kryzys jest program „Rolnik na Plusie”, którego celem nie jest jedynie doraźne wsparcie rolników, lecz zmiana warunków, w jakich funkcjonuje produkcja żywności. W tym roku program będzie rozwijany jako dwuletni cykl działań wzmacniających odporność gospodarstw na skutki zmian klimatu, skracających łańcuchy dostaw oraz zwiększających udział rolników w wartości końcowej produktu. „Istnieje gigantyczna rozbieżność między tym, ile za żywność w sklepie płaci konsument, a tym, ile za swój produkt otrzymuje rolnik. Ponieważ w Polsce brakuje silnych grup producenckich i spółdzielni, wartość dodana trafia głównie do handlu i pośredników, a rolnik pozostaje najsłabszym ogniwem”.

Działania programu będą się koncentrować m.in. na: promowaniu lokalnych rynków, sprzedaży bezpośredniej, współpracy i spółdzielczości. To rozwiązania, które jednocześnie ograniczają ślad środowiskowy transportu żywności, zwiększają bezpieczeństwo żywnościowe kraju i poprawiają stabilność ekonomiczną wsi.

Na pomoc miastom

Zmiany klimatu coraz silniej dotykają również polskich miast. Fale upałów, gwałtowne ulewy i lokalne podtopienia obciążają infrastrukturę, pogarszają komfort życia i generują wysokie koszty. Wprawdzie większość samorządów posiada Miejskie Plany Adaptacji, jednak jak udowadnia raport „Klimat dla mieszkańców”, opracowany przez Klub Jagielloński, dokumenty te często mają charakter jedynie deklaratywny. Brakuje w nich priorytetów i powiązania z realnymi potrzebami lokalnych społeczności, co budzi frustrację mieszkańców i sprawia, że polityka klimatyczna odbierana jest jako coś narzuconego „z góry”.

W odpowiedzi na te problemy Polska z Natury rozpoczęła kampanię „Zmieniamy Miasto”, w której „nie podajemy gotowych, uniwersalnych recept. Wychodzimy z założenia, że skuteczna polityka środowiskowa musi zaczynać się od mieszkańców – to oni najlepiej znają i na co dzień odczuwają skutki braku zieleni czy podtopień. Wierzymy, że bez realnego zaangażowania i współdecydowania lokalnej społeczności nawet najlepiej napisane strategie pozostaną tylko pustymi dokumentami”.

Fundacja będzie analizować działania samorządów, promować dobre praktyki oraz wypracowywać rekomendacje możliwe do wdrożenia. Kampania ma pomóc miastom, szczególnie tym średniej wielkości, lepiej przygotować się na skutki zmian klimatu, jednocześnie unikając kosztownych i nieskutecznych inwestycji.

Siła parafii

Jednym z istotnych problemów w polskiej debacie klimatycznej jest głęboka polaryzacja, która utrudnia angażowanie szerokich grup społecznych w działania prośrodowiskowe. Wprawdzie wielu katolików deklaruje troskę o przyrodę, jednak nie odnajduje się w dominujących narracjach, które postrzegają jako obce ich wartościom. Kampania „Piękno tej ziemi” odpowiada na ten problem, budując most między ochroną środowiska a nauczaniem Kościoła i tradycją chrześcijańską. Punktem wyjścia są słowa Jana Pawła II wypowiedziane w 1999 roku w Zamościu: „Piękno tej ziemi skłania mnie do wołania o jej zachowanie dla przyszłych pokoleń. Jeśli kochacie tę ojczystą ziemię, niech to wołanie nie pozostanie bez odpowiedzi!”.

Celem kampanii jest nie tylko zmiana narracji, lecz także tworzenie przestrzeni do konkretnych działań lokalnych, takich jak: oszczędzanie zasobów, ochrona przyrody czy edukacja ekologiczna w parafiach i wspólnotach. Takie inicjatywy promuje ogólnopolski konkurs Katolickiej Agencji Informacyjnej „Aktywna parafia”, a Fundacja Polska z Natury jest jednym z partnerów tego wydarzenia.

„Świat nie jest naszą własnością, lecz darem powierzonym nam przez Stwórcę” – powiedział jej przedstawiciel, Karol Grabiec, podczas konferencji prasowej inaugurującej IV edycję „Aktywnej parafii”. Wiele wspólnot parafialnych podejmuje działania, które mają realny wpływ na otoczenie, nawet jeśli nie są one wprost określane jako ekologiczne. Przykłady takich inicjatyw można znaleźć w całej Polsce. Obejmują one m.in. tworzenie ogrodów społecznych, działania na rzecz retencji wody, ograniczanie odpadów czy lokalne inicjatywy edukacyjne. Zdaniem Karola Grabca to właśnie oddolne działania wspólnot mają największą siłę sprawczą. „Żaden regulamin nie zadba o przyrodę tak skutecznie, jak człowiek, który czuje za nią odpowiedzialność”.

Budować mosty

Fundacja Polska z Natury patrzy na ochronę środowiska nie jako na abstrakcyjną ideę, lecz jako na zestaw bardzo konkretnych wyzwań, które coraz silniej wpływają na codzienne życie Polek i Polaków. Susze, ekstremalne zjawiska pogodowe, rosnące ceny energii, kryzys w rolnictwie czy napięcia wokół transformacji klimatycznej przestają być tematami z raportów i debat eksperckich. Stają się doświadczeniem lokalnych społeczności, rodzin, samorządów i gospodarstw i dlatego skuteczna ochrona środowiska w Polsce wymaga zmiany podejścia. Potrzebne są działania osadzone w realnych problemach, prowadzone w dialogu z ludźmi i uwzględniające lokalne uwarunkowania.

– Chcemy budować mosty i wspólnie z lokalnymi społecznościami pracować nad rozwiązaniami, które jednocześnie chronią przyrodę, wzmacniają bezpieczeństwo i budują społeczną sprawczość – podkreśla Dawid Czyżewski. – Chcemy dać głos tym, którzy są pomijani w debacie na temat środowiska i wyzwań z tym związanych.