Kto się nami zaopiekuje?

Polska starzeje się szybciej niż system opiekuńczy jest w stanie reagować. Brakuje kadr, miejsc w placówkach i jasnych zasad. Tymczasem liczba osób wymagających codziennego wsparcia rośnie w tempie, które eksperci określają: „bomba z opóźnionym zapłonem”. Unia Metropolii Polskich (UMP) we współpracy z Uniwersytetem Jagiellońskim (UJ) oraz Uniwersytetem Kardynała Stefana Wyszyńskiego (UKSW) przygotowała raport Miasto wrażliwe. Długoterminowa opieka jako wyzwanie społeczne i infrastrukturalne. Opisuje on, jak naprawdę wygląda opieka długoterminowa w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji w 12 największych miastach. Publikacja łączy głosy naukowców, samorządów, pracowników placówek opiekuńczych oraz opiekunów nieformalnych osób wymagających opieki. Zestawia dane statystyczne i przykłady rozwiązań z zakresu opieki długoterminowej w innych krajach.

Nie mogą czekać

Skalę problemu ujawniają dane statystyczne zebrane na potrzeby raportu. Wynika z nich, że w Polsce żyje 5,4 mln osób z niepełnosprawnością, a w przypadku aż 80 proc. z nich opiekę zapewniają bliscy. W ciągu 10 najbliższych lat liczba osób w wieku 80 plus podwoi się, a do 2060 roku będzie 10 mln seniorów (65 plus), w tym 3,5 mln osób powyżej 80. roku życia.

„To fakty, które wpływają na politykę zdrowotną, funkcjonowanie samorządów oraz codzienność mieszkańców. W miastach UMP widać to wyraźnie – czytamy w raporcie. – W Katowicach 59 proc. osób korzystających z usług opiekuńczych ma znaczną niepełnosprawność. W Rzeszowie i Katowicach mieszkańcy w wieku 80 plus stanowią odpowiednio 64 i 63 proc. beneficjentów opieki. To grupa, która nie może czekać na pomoc, potrzebuje jej tu i teraz”.

Temat opieki długoterminowej dotyczy każdego samorządu, nie tylko dużych miast, i będzie jednym z największych wyzwań społecznych najbliższych dekad, a pogłębiający się kryzys to zarówno problem organizacyjny, jak i systemowy oraz etyczny.

– Samorządy posiadają ogromny potencjał innowacyjny, jednak bez wsparcia legislacyjnego i finansowego nie udźwigną ciężaru demograficznych zmian. Potrzebujemy nowego myślenia o państwie i wspólnocie lokalnej – opartego na solidarności pokoleń i godności osób starszych – powiedziała prof. Irena Lipowicz z UKSW podczas konferencji prezentującej raport w Centrum Nauki Kopernik. Zwróciła również uwagę na konieczność docenienia pracy osób opiekujących się seniorami i osobami przewlekle chorymi, nazywając ich „bohaterami codzienności, którzy często pozostają niewidoczni w przestrzeni publicznej”.

Jak to robią inni

Eksperci i praktycy zdiagnozowali największe bolączki obecnego systemu opieki długoterminowej. To m.in. problemy z kadrami, wynikające z niesatysfakcjonujących płac, odpływu pracowników i wypalenia zawodowego. Z tym mierzy się sektor, który sam ma być stabilnym filarem wsparcia. Sytuacji nie poprawia fakt, że brakuje jednolitej, kompleksowej ustawy definiującej opiekę długoterminową. Obecnie system jest rozbity między ochroną zdrowia i polityką społeczną, co utrudnia planowanie finansowania i odpowiedzialności między resortami zdrowia, polityki społecznej i samorządami.

Poważnym wyzwaniem pozostaje też infrastruktura. Domy pomocy społecznej (DPS) i zakłady opiekuńczo-lecznicze są przepełnione. W Krakowie w DPS-ach mieszka ponad 2 tys. osób, w Warszawie – 1,7 tys., a w Łodzi ponad 1,6 tys. Zmienia się także profil osób w nich przebywających, gdyż rośnie średnia wieku i niesamodzielność.

Podczas konferencji dr hab. Sebastian Sikorski z UKSW, współautor raportu i inicjator projektu badawczego, przedstawił modele opieki długoterminowej funkcjonujące w Niemczech, Czechach i Finlandii. W krajach tych wdrożono systemy ubezpieczenia pielęgnacyjnego, rozwinięto sieć lokalnych centrów koordynacji opieki oraz włączono technologie teleopieki i zdalnego monitoringu zdrowia. – Nie powinniśmy obawiać się adaptowania rozwiązań, które się sprawdzają w Europie. Polska potrzebuje zintegrowanego systemu opartego na partnerstwie publiczno-prywatnym, w którym samorząd nie będzie wykonawcą zadań zleconych, lecz równorzędnym współtwórcą polityki opiekuńczej – powiedział dr hab. Sebastian Sikorski.

Naukowiec zaapelował również o opracowanie krajowej strategii opieki długoterminowej, która obejmowałaby nie tylko wsparcie instytucjonalne, ale także profilaktykę, edukację społeczną i rozwój zawodów opiekuńczych. – Opieka długoterminowa nie jest jedynie kwestią usług – to miara dojrzałości społeczeństwa i jego stosunku do słabszych. Dlatego potrzebujemy odważnych decyzji systemowych i wspólnej pracy świata nauki, samorządów i państwa – mówił.

Opieka to nie luksus

Wnioski z raportu Miasto wrażliwe. Długoterminowa opieka jako wyzwanie społeczne i infrastrukturalne jednoznacznie wskazują, że wyzwania związane z opieką długoterminową dotyczą zarówno dużych metropolii, jak i mniejszych jednostek samorządowych, i wymagają współpracy władz lokalnych, środowiska akademickiego, organizacji społecznych i sektora prywatnego. „Tylko podejście zintegrowane, oparte na solidarności i współdziałaniu, pozwoli budować «miasta wrażliwe» – wspólnoty gotowe zapewnić każdemu mieszkańcowi godne warunki życia, niezależnie od wieku i stanu zdrowia” – przekonują autorzy.

Raport zawiera również propozycje kompleksowych działań zmierzających do poprawy stanu opieki długoterminowej. Chodzi zarówno o kwestie niezbędnych reform legislacyjnych, koniecznego finansowania, jak i o rozwój nowoczesnych, odciążających personel usług opiekuńczych. Nie pominięto także sytuacji opiekunów nieformalnych, którzy potrzebują realnego wsparcia w codziennym trudzie.

„Publikacja to nie tylko analiza. To apel o debatę i zrozumienie, że opieka długoterminowa to nie luksus, ale fundament bezpieczeństwa rodziny, miasta i państwa”.

Cytowane wypowiedzi naukowców pochodzą z relacji z konferencji w Centrum Nauki Kopernik, opublikowanej na stronie Uniwersytetu Kardynała 
Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.