Franciszkowe obrazy

 

 

Chyba żaden inny święty nie doczekał się tylu przedstawień, co Biedaczyna z Asyżu.

 

Według świadków życia świętego, Franciszek był niewysoki i szczupły, twarz miał podłużną, włosy proste i ciemne, a głos mocny. Chodził w szorstkim ubraniu i sypiał bardzo krótko.

Najstarsze przedstawienie św. Franciszka znajduje się w benedyktyńskim klasztorze w Subiaco. Św. Franciszek pielgrzymował tu do groty św. Benedykta w 1223 r. – być może właśnie po tej wizycie albo tuż po kanonizacji w 1228 r. któryś z benedyktynów, pamiętający Franciszka, namalował jego fresk. Za tym, że fresk mógł powstać jeszcze za życia, świadczy fakt, że święty nie ma stygmatów ani aureoli.

 

Św. Franciszka uwieczniano na portretach, przedstawiano go w ekstazie z atrybutami krzyża lub czaszki, z twarzą ukrytą w kapturze albo w cyklach scen, w których fakty splatają się z legendą. Jednym z wiodących tematów jest stygmatyzacja św. Franciszka, chętnie przedstawiana przez artystów w różnych wiekach. Często artyści nie ograniczali się do jednego tylko przedstawienia Biedaczyny z Asyżu, tworząc kolejne jego obrazy. Do takich należał m.in. Bartolomé Esteban Pérez Murillo, barokowy malarz hiszpański (1617–1682).

Murillo był czternastym dzieckiem fryzjera z Sewilli. W jego rodzinie było wielu artystów, więc i on już jako 15-latek trafił do warsztatu malarskiego na naukę. Nie miał jeszcze 30 lat, kiedy otrzymał swoje pierwsze, poważne zamówienie. Miejscowi franciszkanie poprosili go o namalowanie całej serii obrazów ukazujących życie św. Franciszka. Po śmierci żony zaangażował się w czynną pomoc najuboższym, nie przestając jednocześnie malować. Pracując przy ołtarzu w kościele kapucynów w Kadyksie, spadł w rusztowania, co stało się przyczyną jego śmierci.

Spod jego pędzla wyszedł m.in. obraz Św. Franciszek obejmujący Chrystusa na Krzyżu – Franciszek opiera jedną nogę na ziemskim globie, rękoma obejmując Ukrzyżowanego. Murillo namalował również Św. Franciszka z Asyżu na modlitwie, z krzyżem i czaszką. Na obrazie tym widać wyraźnie bijący z nieba blask. Habit Franciszka jest połatany jasnym suknem, a na jego ciele można dostrzec stygmaty.

 

Niejeden wizerunek św. Franciszka wyszedł również spod pędzla El Greco, hiszpańskiego malarza i rzeźbiarza greckiego pochodzenia, żyjącego wiek przed Murillo. El Greco urodził się na Krecie, był dobrze wykształcony przez ojca – kupca. Dyplomowanym malarzem został już jako 16-latek. Osiadł w Wenecji, malarstwa uczył się od Tycjana, a krytykował Michała Anioła, który – według niego – zbyt mało wagi przywiązywał do koloru.

Wszystkie dzieła El Greco charakteryzuje żywa kolorystyka i ekstaza, w tym stylu są również utrzymane obrazy Biedaczyny z Asyżu.

W Polsce znajduje się tylko jeden obraz tego malarza. Odkryto go w 1964 r. na plebanii w Kosowie Lackim, a obecnie znajduje się w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach. To Ekstaza św. Franciszka. Święty jest tu ukazany w momencie otrzymania stygmatów – pochylony i wpatrzony w niebo, z nieodłączną czaszką, wydaje się być niezwykle uduchowiony.

Wśród innych franciszkowych obrazów El Greco zauważyć trzeba również Św. Franciszka medytującego i obraz Św. Franciszek i brat Leon medytują nad śmiercią.

 

Giovanni Bellini był renesansowym malarzem włoskim, twórcą weneckiej szkoły kolorystycznej. Kształcił się u swojego ojca i szwagra, malował dzieła religijne i portrety dożów weneckich. Zapamiętany został głównie jako autor licznych przedstawień Madonny z Dzieciątkiem. Nie bał się malować na tle krajobrazów, wykorzystując efekty naturalnie napadającego światła i perspektywy. Widać to na obrazie Św. Franciszek w ekstazie. Modlący się Biedaczyna ma w tle miasto Asyż, wokół niego rozkwita przyroda, widać rośliny i zwierzęta, otoczone troską i podwiązane delikatne i słabe drzewo – i księgę Biblii. Pod pulpitem święty zostawił swoje sandały i laskę, wyrzekając się otaczającego go świata. Symbolem tego wyrzeczenia jest leżąca przy księdze Biblii czaszka.

 

Dość nietypowym przedstawieniem św. Franciszka jest obraz autorstwa polskiego malarza, Jacka Malczewskiego. Artysta urodził się w pozbawionej majątku rodzinie szlacheckiej, jego ciotką była mistyczka, służebnica Boża Wanda Malczewska. Malarstwa uczył się między innymi u Jana Matejki. Im był starszy, tym częściej malował swoje autoportrety. Sam też posłużył sobie jako wzór do postaci św. Franciszka z Asyżu. Kiedy w 1908 r. malował obraz św. Franciszka, zakochany był w Marii Balowej – ją również uwiecznił na obrazie pod postacią jednej z greckich boginek.

Św. Franciszka Malczewski rozumiał doskonale. Podobnie jak i jego rodzice, był franciszkańskim tercjarzem, miał prawo wkładać habit i być w nim pochowanym. Malczewski zresztą poprosił o to przed śmiercią i do grobu na krakowskiej Skałce złożono go we franciszkańskim habicie.