Śladami starszych braci: synagogi

Na początku XX w. w Polsce żyło blisko 3,5 mln Żydów – eksterminacji dokonywanej przez hitlerowców uniknęła zaledwie garstka. Wielu ocalałych opuściło Polskę po II wojnie światowej i po marcu 1968 r. Pozostało po nich niewiele – kilka cmentarzy, kilka synagog. Każdy dialog rozpocząć trzeba od wzajemnego poznania. Co wiemy o Żydach? O ich świętych miejscach?

Synagoga

Według judaizmu Dom Boży jest tylko jeden – była nim Świątynia Jerozolimska, w której sam Bóg zechciał zamieszkać, w miejscu Świętym Świętych, do którego miał wstęp tylko raz w roku najwyższy kapłan. Świątynia zburzona została w 70 r. i mimo starań nigdy nie udało jej się odbudować – pozostałością po niej jest fragment zachodniego muru nazywany Ścianą Płaczu.

Synagogi, nazywane również bożnicami, nie były miejscem przebywania Boga, ale miejscem modlitwy, studiowania Tory, spotkań, siedzibą urzędów gminy żydowskiej, sądów rabinackich – centrum całego życia religijnego, bez wyłącznej funkcji sakralnej. Większość synagog w Polsce zburzona została przez hitlerowców podczas II wojny światowej.

Muzeum

Na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej pozostały budynki lub resztki budynków trzech synagog: w Gniewkowie, Pyzdrach i w Słupcy.

Dawna synagoga w Gniewkowie znajduje się przy ul. Podgórnej. Zbudowana została w 1880 r. z nieotynkowanej cegły, na planie prostokąta. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali jej wnętrze, ale samego budynku nie zburzyli. Po wojnie budynek przebudowano, likwidując absydę, w której znajdowała się szafa ołtarzowa ze zwojami Tory (tzw. Aron ha-kodesz). Zachowane zostały wysokie, półokrągło wykończone okna i sterczyny w narożnikach budynku. Obecnie w budynku dawnej synagogi tworzone jest Muzeum Księstwa Gniewkowskiego.

Hala

Dawna synagoga w Pyzdrach znajduje się przy ul. Kościuszki. Jest starsza niż gniewkowska o blisko sto lat – powstała w 1793 r., a na przełomie XIX i XX w. została gruntownie przebudowana i wyremontowana. Wzniesiono ją na planie prostokąta, w którego wschodniej części znajdowała się sala modlitewna, a w zachodniej przedsionek, nad którym zbudowano tzw. babiniec, czyli część przeznaczoną dla kobiet. Budynek synagogi został zdewastowany przez hitlerowców, a po wojnie przebudowano go na halę produkcyjną. Zniknęły półkoliście zakończone okna i dwuspadowy dach, wybudowane zostało piętro i dziś mało wprawne oko nie dostrzeże już w tym budynku jego dawnej funkcji.

Prywatne

Synagoga słupecka powstała w II poł. XIX w. przy ul. Bożniczej. Podczas II wojny światowej została zdewastowana, a po wojnie budynek służył jako Urząd Miejski, biblioteka pedagogiczna, siedziba PCK. W 2005 r.  został zwrócony Gminie Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu. Obecnie budynek znajduje się w prywatnych rękach, trwają rozmowy o umieszczeniu na nim pamiątkowej tablicy.

Plac ćwiczeń

Po pozostałych synagogach pozostała tylko pamięć, gdzieniegdzie jeszcze pamiątkowe tablice. W Gnieźnie drewniany budynek synagogi stanął już w 1582 r., odbudowywano go potem dwukrotnie po dwóch pożarach w 1613 i 1819 r. Nową, murowaną synagogę wzniesiono w 1846 r., przy dzisiejszej ul. Mieszka I, w pobliżu skrzyżowania z ul. Chrobrego – budowa ta wywołała spory w środowisku żydowskim, a otwarcie synagogi o mało nie skończyło się rozruchami: ortodoksyjni żydzi obawiali się, że w nowym budynku stare obrządki nie będą skrupulatnie przestrzegane. Gnieźnieńska synagoga została rozebrana w 1940 r., a gruz z niej wykorzystano do budowy placu ćwiczeń przy Seminarium Duchownym. Po wojnie w jej miejscu wybudowano budynek mieszkalny.

Pomnik

Nieco skomplikowana jest historia synagog w Inowrocławiu. Jako pierwsza powstała tu tzw. Wielka Synagoga, wybudowana w XVII w., zniszczona w pożarze w 1775 r., ostatecznie w połowie XIX w. przebudowana została na wytwórnię cygar. Po pożarze Wielkiej Synagogi urządzono w Inowrocławiu drugą, tzw. Małą Synagogę. Wykorzystano w tym celu klasycystyczny dworek przy ul. Krótkiej, dobudowując do niego salę modlitwy. Dzięki temu, że budynek nie przypominał żydowskiej budowli, nie został zniszczony podczas II wojny światowej. Po wojnie został jednak zdewastowany przez mieszkańców miasta i zawalił się w 1980 r.

Najważniejsza jednak i najcenniejsza inowrocławska synagoga mieściła się przy ul. Solankowej. Oddano ją do użytku w 1907 r. Zbudowana była na planie krzyża greckiego, na dachu zaś znajdowała się pozłacana kula, w której umieszczono opis inowrocławskiej gminy. Synagoga uważana była za jedną z najpiękniejszych w Europie. We wrześniu 1939 r. Niemcy podłożyli ogień, który wypalił wnętrze świątyni, a następnego dnia aresztowali Żydów, którzy wraz z niemieckimi saperami aż do 1940 r. rozbierali swoją synagogę. Resztę ruin usunięto po wojnie, dziś w ich miejscu stoi pomnik Jana Kasprowicza.

Okruchy pamięci

W Murowanej Goślinie synagoga znajdowała się przy ul. Żydowskiej (dziś: Szkolna). Wybudowano ją na początku XIX w., tak by przypominała nieco miejscową farę. Synagoga spłonęła w 1847 r., odbudowano ją i istniała aż do II wojny światowej, kiedy została bezpowrotnie zniszczona.

Żaden ślad nie został również po synagodze w Rogoźnie (zniszczonej w czasie wojny) oraz w  Pobiedziskach, którą rozebrano jeszcze przed wojną, w 1937 r., kiedy to w latach trzydziestych z miasta wyemigrowała większość Żydów. Dopiero w latach pięćdziesiątych uprzątnięto natomiast gruzy po synagodze w Wągrowcu, sprofanowanej i zniszczonej przez hitlerowców w 1940 r.

Pamiątkowe tablice po dawnych synagogach zostały we Wrześni i w Mogilnie. Stara synagoga we Wrześni powstała jeszcze w XVIII w., a po pożarze w 1873 r. wybudowano w jej miejscu nową, naprzeciw ratusza. Podczas II wojny światowej służyła ona jako więzienie, Niemcy planowali urządzić w jej wnętrzu kinoteatr, ostatecznie jednak w 1943 r. została wysadzona w powietrze, a na jej miejscu urządzono skwer. Dziś stoi tam tablica pamiątkowa z wizerunkiem dawnej synagogi.

W Mogilnie historia gminy żydowskiej była stosunkowo krótka – miasto od swojego początku było pod silnym wpływem miejscowych benedyktynów, dopiero zaborcy pozwoli się w nim osiedlać niekatolikom i ludziom innej narodowości. Dom modlitwy powstał tu w 1801 r., a sto lat później – synagoga z prawdziwego zdarzenia. We wrześniu 1939 r. Niemcy przez okna wrzucili do niej granaty, mordując w ten sposób 16 mogileńskich Żydów, w tym sześcioro dzieci. Dziś w miejscu dawnej synagogi umieszczona jest pamiątkowa tablica.

Za tydzień: druga część podróży śladami Żydów w archidiecezji gnieźnieńskiej, czyli opowieść o żydowskich cmentarzach