Prototyp chrześcijańskiej bazyliki

Na Lateranie papieże mieszkali do czasu tak zwanej niewoli awiniońskiej. Łącznie stu pięćdziesięciu, a dwudziestu trzech z nich jest tu pochowanych, w tym Leon XIII. Gdy papież Grzegorz wrócił do Rzymu, zastał zniszczone pomieszczenia pałacu laterańskiego i zamieszkał na Watykanie. I choć do dziś papieże mieszkają w Watykanie, bazylika na Lateranie pozostaje najważniejszym kościołem, o czym dumnie głosi napis na jej frontonie: „Matka i Głowa kościołów całego Miasta i Świata”. Dodajmy: tu odbyło się pięć soborów powszechnych, tu zatrzymał się Karol Wielki, kiedy przybył do Rzymu.

Wzorzec architektoniczny

Wchodząc do bazyliki, można wyczuć klimat starożytnych bazylik pogańskich. Kościół został wzniesiony przez tych samych architektów, którzy projektowali bazyliki na Forum Cesarskim, ale z oczywistymi zmianami, wynikającymi z nowości, jaką wnosiło chrześcijaństwo. Po pierwsze, do bazylik pogańskich wchodziło się od dłuższej strony, z dwiema absydami po lewej i prawej stronie. Natomiast w bazylice św. Jana na Lateranie po raz pierwszy, dzięki obrotowi o 90 stopni, wchodzi się od krótszej strony, ponieważ budynek został zorientowany w kierunku pojedynczej absydy, która reprezentuje Chrystusa przychodzącego do tych, którzy celebrują Eucharystię.

Drugą ważną nowością jest położenie ołtarza: podczas gdy w starożytnych świątyniach znajdował się on na zewnątrz budynku, teraz znajduje się wewnątrz i nie dokonuje się już na nim uboju zwierząt, ale składa się jedyną i wieczną ofiarę Chrystusa, obecnego w Eucharystii. Ponadto, w czasie gdy w świątyniach rzymskich ludzie pozostawali na zewnątrz, w bazylice chrześcijańskiej – której prototypem jest bazylika św. Jana na Lateranie, naśladowana później wszędzie – wszyscy ludzie, mężczyźni i kobiety, niewolnicy i wolni, szlachta i plebs – są dopuszczani razem do Eucharystii.

Z pierwotnej budowli Konstantyna zachowały się dwie kolumny po lewej i prawej stronie cyborium. Cesarz nadał bazylice wezwanie Zbawiciela, dlatego też króluje on jako główna postać na frontonie. W Rzymie Konstantyn nadzorował budowę także dziewięciu innych bazylik.

Echo Soboru Nicejskiego

Śladem starożytnej budowli ma być też baptysterium, które znajduje się obecnie poza samą bazyliką, od strony portyku sykstyńskiego. Miał być w niej ochrzczony cesarz Konstantyn. Z kolei po prawej stronie, patrząc na główną fasadę, zobaczyć można absydę, która stanowiła część nieistniejącego już pałacu papieskiego. Obecna forma pochodzi z XIII wieku, ale mozaiki są oryginalne. Wewnątrz znajdują się schody, które miały prowadzić do pałacu Piłata i po których miał iść Jezus. Według legendy matka cesarza, św. Helena, miała przywieźć je do Rzymu z Jerozolimy w IV wieku. Sykstus V umieścił je w kaplicy Sancta Sanctorum, gdzie zgromadził najważniejsze relikwie chrześcijaństwa. Schody można pokonać jedynie na kolanach, jest ich dwadzieścia osiem.

Obecna fasada jest dziełem Alessandro Galileiego, który odnowił ją za pontyfikatu Klemensa XII, w pierwszej połowie XVIII wieku. Napis u góry wyraźnie wskazuje, że bazylika jest poświęcona „Christo Salvatori”, Chrystusowi Zbawicielowi, a tuż nad nim znajduje się mozaika z twarzą Pana. Symbol wiary z Nicei, który w 325 roku zjednoczył wszystkich chrześcijan w wyznaniu jednej wiary, musiał natychmiast rozbrzmieć w bazylice. Jednak po lewej stronie znajdują się również imiona św. Jana Chrzciciela, któremu wkrótce poświęcono bazylikę ze względu na baptysterium, które przyciągnęło tak wielu Rzymian do wiary, a następnie św. Jana Ewangelisty, który został dodany, gdy przyszły papież Hilariusz w połowie V wieku uwierzył, że w Efezie chronił go właśnie ten ewangelista, który tam został pochowany.

Niebiańskie Jeruzalem

Obecny kształt bazylice nadał papież Innocenty X z okazji jubileuszu w 1650 roku. Chciał, aby Francesco Borromini zachował strukturę pierwotnej bazyliki, dodając nowe formy, charakterystyczne dla baroku.

Nawa główna przedstawia wnętrze niebiańskiej Jerozolimy opisanej w Apokalipsie, z dwunastoma drzwiami strzeżonymi przez dwunastu apostołów. W niszach przedstawiono dwanaście drzwi, a przed każdymi z nich znajduje się figura jednego z Dwunastu. 

Borromini zachował średniowieczną posadzkę, dzieło znakomitych mistrzów, przypominającą marmurowy trawnik prowadzący do ołtarza. Owalne elementy, w których pozostawił widoczne murarstwo jako relikt starożytnego kościoła, zostały w XVIII wieku pokryte malowidłami przedstawiającymi proroków.

Płaskorzeźby w stiuku, które zgodnie z zamysłem Borrominiego miały być tymczasowe, ilustrują historie biblijne zgodnie z typologiczną interpretacją historii zbawienia, charakterystyczną dla wiary chrześcijańskiej i przyjętą przez liturgię i katechezę: każdy epizod Starego Testamentu jest postrzegany jako zapowiedź Nowego. Na przykład w drugiej parze stiuków, zaczynając od ołtarza, Arka Noego zapowiada chrzest.

Za trzecim filarem prawej nawy znajduje się fragment średniowiecznego fresku, znanego jako Loggia delle Benedizioni, przedstawiający papieża Bonifacego VIII w trakcie przejmowania stolicy laterańskiej lub ogłaszania pierwszego jubileuszu. Istnieją pewne wątpliwości co do jego przypisania Cavalliniemu lub Giotto.

Jelenie pijące wodę

Wrażenie robi mozaika w absydzie. Mozaika zamówiona została przez Mikołaja IV (1288–1292), pierwszego franciszkanina wybranego na papieża, u Jacopo Torritiego, który z kolei zmodyfikował mozaikę z V wieku. Przedstawia ona u góry oblicze Chrystusa, a poniżej niego gołębicę symbolizującą Ducha Świętego. Ręka Ojca była prawdopodobnie pierwotnie przedstawiona nad twarzą Chrystusa, aby stworzyć Trójcę Świętą.

U podstawy krzyża znajduje się niebiańska góra, z której tryska woda, dzieląc się na cztery rzeki, przypominające o płodności obiecanej w Księdze Rodzaju i zrealizowanej w niebiańskiej Jerozolimie (Rdz 2, 10–14 i Ap 22, 2). Dwa jelenie piją wodę wraz z nieskończoną liczbą stworzeń, które czerpią życie z Trójcy objawionej w krzyżu. Krótko mówiąc, to cały Kościół, który jako sakrament zbawienia czerpie ze źródła życia.

Główne relikwie bazyliki znajdują się w transepcie. Ołtarz papieski pośrodku mieści drewniany ołtarz, na którym zgodnie z tradycją Eucharystię miał sprawować sam św. Piotr. Papież Urban V zlecił Giovanniemu di Stefano w 1368 roku wykonanie cyborium, które podkreśla jego obecność: w górnej części znajdują się relikwiarze z głowami świętych Piotra i  Pawła. Dwanaście obrazów otaczających cyborium to XV-wieczne dzieło Antoniazzo Romano i jego szkoły. Nad ołtarzem Najświętszego Sakramentu, po lewej stronie transeptu, znajduje się panel tradycyjnie uważany za część stołu z ostatniej wieczerzy Jezusa.

Transept został całkowicie odnowiony za pontyfikatu Klemensa VIII, z okazji jubileuszu 1600 roku, który nadał mu manierystyczny wygląd. 

Drzwi Święte

W Roku Jubieluszowym do bazyliki można wejść przez Drzwi Święte, umieszczone po prawej stronie. Są pierwszymi, które zostały otwarte na przestrzeni historii jubileuszy, podczas Roku Świętego 1423. To papież Marcin V – pochowany przed ołtarzem głównym – uznał przejście przez te drzwi za symbol pielgrzymki jubileuszowej. Dopiero w Boże Narodzenie 1499 roku papież Aleksander VI ustanowił otwarcie Drzwi Świętych również w bazylice św. Piotra.

Ciekawe jest też wirtualne zwiedzanie bazyliki, dostępne na oficjalnej stronie internetowej. Grafika o wysokiej rozdzielczości pozwala na przybliżenie detali architektonicznych, wartością jest niewątpliwie obejrzenie wnętrz bez tłumu zwiedzających.