Pamięć matuzalema

Z wiekiem słabnie pamięć, ale w tej  walce z czasem nie jesteśmy całkiem bezradni. Właściwa dieta i styl życia mogą ten proces spowolnić, a nawet na pewien czas zatrzymać.

Psychologowie i psychiatrzy twierdzą, że u ok. 70 proc. osób po 50. roku życia pamięć staje się coraz słabsza, a sprawność intelektualna w porównaniu z okresem pełni sił witalnych maleje. Nasz ośrodkowy układ nerwowy po prostu się starzeje. Niestety.

Gdy pamięć zanika

Pan Antoni całe życie przepracował na kolei. Po przejściu na emeryturę nadal starał się żyć aktywnie. Dużo czasu spędzał na swej ukochanej działce, często spotykał się z kolegami. Jeszcze kilka lat temu rodzina i znajomi ciągle powtarzali mu, że trzyma się znakomicie. Dziś nadal tak mówią, ale już raczej przez  grzeczność. Zaczęło się od gubienia kluczy od altanki. Każdemu zdarza się coś zgubić, a że jemu trochę częściej – uważano to za serię zabawnych przypadków. Z czasem jednak pan Antoni zaczął się powtarzać, czyli opowiadać te same historie wielokrotnie. Zaczęły mu się mylić imiona wnuków i osób z rodziny, a przy tym stał się bardziej drażliwy. Znajomi nie spotykają się z nim już tak często jak dawniej, rodzina zaczęła patrzeć na niego z przymrużeniem oka, uważając, że w starszym wieku zachowania takie jak jego są czymś nieuniknionym.

Lekarze są jednak innego zdania. Zaburzenia pamięci można łagodzić i leczyć. By robić to efektywnie, trzeba najpierw poznać ich przyczynę. Kłopoty z pamięcią mogą być skutkiem np. miażdżycy. By to wykryć trzeba wykonać  badania cholesterolu i trójglicerydów we krwi oraz dopplerowskie badanie tętnic szyjnych i tomografię komputerową mózgu. Lekarz na pewno zbada też choremu ciśnienie tętnicze krwi. Zaburzenia funkcji poznawczych mogą być również skutkiem wielu schorzeń, np. choroby Parkinsona, chorób psychicznych, w tym przede wszystkim depresji, cukrzycy, nowotworów, zaburzeń hormonalnych i gospodarki wodno-elektrolitowej, chorób krążenia. Kłopotom z pamięcią mogą również sprzyjać niedobory pokarmowe i zbyt częste zażywanie niektórych leków, np. nasennych.

Szukaj przyczyn

Kłopotów z pamięcią nigdy nie należy bagatelizować. Choć u większości osób przez wiele lat są one stosunkowo łagodne i nie zaburzają zbytnio codziennego funkcjonowania, to jednak u reszty z czasem będą się stopniowo nasilały aż do wystąpienia zespołu otępiennego, czyli demencji. Jest ona spowodowana starzeniem się mózgu i jego zwyrodnieniem. Wśród osób po 90. roku życia odsetek chorych na demencję sięga 30–40 proc. Jeszcze w  roku 2000 w ogólnej populacji światowej liczbę osób z demencją szacowano na ok. 18 mln, za dwa lata ich liczba przekroczy już 30 mln. Jednym z najczęstszych i najpoważniejszych schorzeń przebiegających z otępieniem jest choroba Alzheimera. We wszystkich przypadkach zaburzeń pamięci szczególne znaczenie ma dokładna diagnostyka ze względu na możliwe oddziaływanie przyczynowe. W wielu przypadkach, zwłaszcza jeśli nie jest to choroba Alzheimera, objawy otępienia mogą mieć charakter odwracalny, można je leczyć.

Zdaniem naukowców uczenie się i myślenie to w rzeczywistości proces tworzenia sieci komórek nerwowych i odpowiednia komunikacja między neuronami. Gdy nasze zmysły są pobudzone, komórki nerwowe formują wypustki, tzw. neuryty i dendryty, do innych neuronów. Umożliwiają one „porozumiewanie się” komórek nerwowych. Dzięki temu możemy sobie przypominać lub zapamiętywać informacje. W miarę jak się rozwijamy i uczymy, komórki układu nerwowego łączą się w bardzo skomplikowane wzory dróg nerwowych. W miarę starzenia następuje proces ich zanikania, ale możemy w tym przeszkodzić.

Wyprowadzaj umysł na spacer

Naukowcy z University of Illinois w Urbana-Champaign dowiedli, że ćwiczenia fizyczne spowalniają starzenie się mózgu. Przeprowadzili oni badania, polegające na skanowaniu mózgu metodą rezonansu magnetycznego na ochotnikach w wieku od 55 do 79 lat. Dowiodły one, że mózg starzeje się wolniej u tych osób, które są aktywne fizycznie niż u tych, które prowadzą siedzący tryb życia. Wraz z wiekiem zmniejsza się gęstość kory mózgowej oraz istoty białej. Dzięki skanowaniu mózgu okazało się, że ćwiczenia spowolniły ów proces w obrębie czołowych, skroniowych i ciemieniowych obszarów mózgu związanych z funkcjami poznawczymi. Najbezpieczniejszą i polecaną osobom w każdym wieku aktywnością fizyczną jest codzienny spacer raźnym krokiem. Zła pogoda, o ile nie wieje bardzo zimny porywisty wiatr, nie powinna powstrzymywać nas przed wyjściem z domu. Dr Edward W. Gregg z Centrum Kontroli i Prewencji Chorób w Atlancie przeprowadził badania, z których wynika, że kobiety w wieku 65 lat i starsze, które zmieniły styl życia z siedzącego na bardziej aktywny, miały nie tylko lepszą pamięć, ale także o ponad 40 proc. mniejsze ryzyko zgonu z różnych powodów, począwszy od grypy i chorób serca, aż po nowotwory, w porównaniu z kobietami nieaktywnymi. W przypadku mężczyzn działanie ruchu jest z pewnością podobnie korzystne. Regularnie wykonywane ćwiczenia fizyczne sprzyjają dobrej pamięci w każdym wieku. Pomagają np. w opanowaniu języków obcych, posługiwaniu się komputerem, komunikacji z innymi. Wielu ludzi chcąc sobie coś przypomnieć lub ucząc się nowego materiału, spontanicznie chodzi tam i z powrotem. Naukowcy są pewni, że ruch i emocje są bowiem ściśle związane z poznaniem.

Jedz z głową

Zaburzeniom pamięci sprzyja zła dieta, m.in. niedobory witaminy z grupy B, kwasu foliowego i magnezu. Codzienne menu powinno być dostosowane do indywidualnego stanu zdrowia, ale generalnie ma być urozmaicone i oparte na produktach naturalnych jak kasze, płatki zbożowe, warzywa i owoce (zwłaszcza tak bogate w antyoksydanty jak jagody, czarne porzeczki, ciemne winogrona, żurawiny), produkty mleczne, ryby, tłuszcze roślinne. Dieta nie powinna też zawierać zbyt dużo kalorii. Jak wykazały badania naukowe, dieta niskokaloryczna może spowolnić starzenie mózgu, hamuje bowiem obumieranie komórek nerwowych. Naukowcom z University of Florida pod kierunkiem Christiaana Leeuwenburgha udało się wykazać, że w mózgu szczurów, które długo hodowano na diecie o 40 proc. uboższej w kalorie od tradycyjnej, znacznie rzadziej zachodziły procesy obumierania komórek nerwowych niż u szczurów, którym pozwolono się objadać.

Dobrze się wysypiaj

Dobrej pamięci sprzyja też długi i spokojny sen. Gdy śpimy, mózg przetwarza i utrwala nowe informacje zdobyte w okresie aktywności, co jest kluczowym etapem procesu zapamiętywania. Ważne dla tego procesu są obie fazy snu zarówno  REM (tzw. faza z szybkimi ruchami gałek ocznych i marzeniami sennymi), jak i sen głęboki (bez marzeń i z wolnymi falami mózgowymi). We śnie głębokim zachodzi proces przywoływania i wzmacniania śladów pamięciowych, zaś w fazie snu REM dochodzi do aktywacji genów, które umożliwiają zmagazynowanie i utrwalenie informacji przetworzonych w fazie snu głębokiego.

Układaj puzzle

Przy kłopotach z pamięcią dobre rezultaty daje terapia kognitywna, która ma na celu poprawę funkcji pamięciowych i orientacji w czasie i przestrzeni. W tym celu zaleca się pacjentom rozwiązywanie krzyżówek układanie puzzli, gry planszowe, a nawet zwykłe czytanie książek oraz pisanie (zwłaszcza listów i dzienników). Korzystnie wpływa też nauka języków obcych. Badania udowodniły, że języki obce podnoszą sprawność umysłu i oddalają widmo demencji oraz choroby Azheimera. Do tego ważny jest dobry humor i pogoda ducha. Gdy jesteśmy uśmiechnięci i radośni, w naszym organizmie wydziela się m.in. adrenalina. Hormon ten w chwili stresu i zagrożenia dodaje sił do walki i ucieczki, ale także wzmacnia ślady pamięciowe w mózgu. W chwilach dobrego nastroju jesteśmy też czujniejsi, bardziej kreatywni. Na koniec pamiętajmy, by być życzliwym dla siebie samych. Wtedy, nawet jeśli o czymś zapomnimy, podejdziemy do tego ze spokojem, a nawet uśmiechem. I oto chodzi.