Oaza wolności

Kluby Inteligencji Katolickiej i inne stowarzyszenia katolików świeckich powstały na fali tzw. odwilży w 1956 r., gdy z internowania uwolniono prymasa Stefana Wyszyńskiego i wydawało się, że jest szansa na wznowienie działalności środowisk katolickich. Wznowienie, bo trzeba pamiętać, że polski katolicyzm wyrażał się także w licznych organizacjach społecznych. Po pierwszych powojennych latach władze komunistyczne, dążąc do totalitarnej, czyli całkowitej kontroli społeczeństwa, z jednej strony próbowały uzależnić od siebie hierarchię Kościoła, z drugiej zaś ok. 1949 r. praktycznie zlikwidowały wszystkie niezależne stowarzyszenia katolików świeckich. Siedem lat później członkowie tych zakazanych organizacji podjęli przerwaną – bez ich woli – pracę, szybko jednak okazało się, że odwilż jest chwilowa i wiele z nich nie zdążyło się rozwinąć.   Klub Inteligencji Katolickiej w Poznaniu został jednak zarejestrowany.

 

KIK stał się częścią tzw. ruchu znakowskiego. Oprócz pięciu KIK-ów, z których szczególnie widoczne były warszawski i krakowski, jego elementami były także pismo „Więź” oraz koło poselskie „Znak” w Sejmie PRL. Podczas niedawnego spotkania, promującego książkę w Pałacu Działyńskich w Poznaniu, prof. Jan Żaryn zwrócił uwagę na wagę zapisanych w niej ustaleń. Otóż dr Konrad Białecki pokazuje wielonurtowość środowiska znakowskiego. Dotąd było ono widziane poprzez pryzmat grup tworzących kluby w Warszawie i Krakowie, wśród których główną rolę odgrywały dwie. Była to grupa zbuntowanych przeciw Bolesławowi Piaseckiemu członków PAX-u, związana z Tadeuszem Mazowieckim, oraz neopozytywiści ze Stanisławem Stommą. W Poznaniu Klub powstał z połączenia środowisk narodowych i chrześcijańsko-demokratycznych, które nie dostały szans na legalną działalność w Warszawie. Członkowie Klubu w Poznaniu początkowo nie zamierzali prowadzić w warunkach PRL-u działalności politycznej (mimo zachęt władz, aby angażowali się np. w radach narodowych), bo – jak mówił podczas promocji książki jeden z prezesów KIK Olgierd Baehr – w tych warunkach było to niemożliwe albo spowodowałoby rozwiązanie Klubu. Inaczej podeszli do sprawy klubowicze z Warszawy i Krakowa. Jeszcze jedna różnica jest widoczna w stosunku do Kościoła hierarchicznego. Członkowie Klubu w Poznaniu, mimo ogromnego dystansu ze strony abp. Antoniego Baraniaka, nie krytykowali publicznie działań Episkopatu ani ówczesnego prymasa. Napięcia pomiędzy poznańskim KIK-iem a Kurią wynikały bardziej z sytuacji zewnętrznej, w której znalazł się Kościół w PRL-u. W oblężeniu ważne jest jednolite dowództwo, a abp Baraniak – patrząc na Klub przez pryzmat zbyt niezależnych działań środowiska Znaku, które niekiedy sprawiały wrażenie rozbijających jedność Kościoła – zachowywał dystans, jednak zmniejszający się z czasem.

 

Prof. Jan Żaryn sparafrazował tytuł książki prof. Andrzeja Friszkego Oaza na Kopernika, odnoszący się do warszawskiego KIK-u, nazywając KIK w Poznaniu „oazą wolności”, ale także oazą ciągłości, tożsamości polskiej, które tu okazały się lepiej zakonserwowane. Na tym jego zdaniem polega znaczenie książki, nie tylko w Wielkopolsce, ale także ogólnopolskie. Pokazuje ona bowiem obecność nurtu chadeckiego i narodowego w legalnej działalności katolików świeckich w latach realnego komunizmu. Być może ich obecność na początku i w dalszej działalności KIK-u w Poznaniu spowodowała trudności w przydzieleniu własnego lokalu klubowi, czego efektem było 12-letnie działanie bez siedziby. Myślenie w kategoriach narodowych i chrześcijańsko-demokratycznych powodowało bowiem, że członkowie KIK-u w Poznaniu zachowywali dystans do ówczesnych władz. W tym chłodnym stosunku do PRL-u oprócz wspomnianych już represji wobec nich za działalność klubową, zapewne pewną rolę odgrywały także doświadczenia lat stalinowskich, pozbawiające złudzeń co do dobrych intencji władz. Spotkanie z udziałem prof. Żaryna to początek dyskusji na ten temat – już zapowiedziane jest następne, podczas którego wrażeniami z lektury podzielą się członkowie poznańskiej „oazy wolności” w latach PRL-u. Jedno jest pewne – zainteresowani historią Polski i Kościoła powinni do niej sięgnąć.