Paradisus Judaeorum

Obchodzony w Kościele katolickim Dzień Judaizmu skłania do przypomnienia o obecności Żydów w dziejach Polski i w historii regionu kujawskiego. Wszak gdy w Europie trwały prześladowania Żydów, ich ojczyzną stawała się Polska. Tu znajdowali azyl, tu – pomimo ograniczeń – mogli żyć, rozwijać talenty, kształcić elity.

Żydzi żyjący w diasporze  świadomie utrzymywali odrębność od innych nacji. Wynikało to w dużej mierze z odmienności  językowej (jidisz, hebrajski) i wyznaniowej (mojżeszowe).  Pierwsi żydowscy kupcy dotarli na nasze ziemie w IX  i X w., dając początek osadnictwu w Małopolsce i na Śląsku. Znaczący napływ Żydów związany był z wyprawami krzyżowymi (1096, 1147) i ich obawą przed pogromami. Wydany w 1264 r. przez księcia Bolesława Pobożnego pierwszy statut (kaliski) regulował sprawy ich osadnictwa w Wielkopolsce; za króla Kazimierza Wielkiego regulacje te wprowadzono na obszarze całego kraju. Król Zygmunt Stary wydał wiele aktów poprawiających  położenie Żydów. Wskutek tego w końcu XVI w. ich liczba wynosiła blisko 100 tysięcy. Rzeczpospolita szlachecka z królem na czele uchodziła, zwłaszcza w XVII i XVIII w. za paradisus Judaeorum (raj dla Żydów). Krakowski rabin Mojżesz Isserles pisał do swojego ucznia w Niemczech: „w tym kraju nie ma zawziętej nienawiści do nas, tak jak w Niemczech. Oby zostało tak nadal, aż do nadejścia Mesjasza”.

Na Kujawach Żydzi najwcześniej  pojawili się w Radziejowie (1432), Nieszawie (1487), Inowrocławiu i Brześciu Kujawskim (1453). Do Włocławka pierwsi żydowscy kupcy przybyli na początku XIX w., po wejściu w życie pruskiej deklaracji z 1796 r.,  na mocy której Włocławek stał się miastem rządowym, tracąc uprawnienia miasta biskupiego (Żydom zwyczajowo nie wolno było osiedlać się w miastach biskupich). Kolejna deklaracja króla Prus (1797) zezwalała im na osiedlanie w miastach  nowo utworzonych prowincji Prus Południowych i Nowowschodnich. Reformy dające swobodę handlu Żydom miały ożywić życie gospodarcze i sprawiły, że w miastach Kujaw wschodnich, w końcu XVIII w. stanowili oni prawie trzecią część ogółu ludności (za Zenonem Guldonem). Liczba ta rosła; w 1820 r. we Włocławku na 3278 mieszkańców było 218 Żydów.  Zaniepokojeni tym zjawiskiem włocławianie doprowadzili do wydzielenia rewiru żydowskiego zamkniętego w przestrzeni ulic: Zapiecek, Żabia, jedna strona ul. Brzeskiej, Przechodnia i Cyganka. Z czasem przepisy te uległy liberalizacji. W  mniejszych ośrodkach miejskich Żydzi żyli obok Polaków. W 2. połowie XIX w. stanowi prawie połowę wszystkich ich mieszkańców. Piotrków Kujawski nazywany był Piotrkowem Żydowskim; w 1860 r. na 771 mieszkańców tej osady 675 było Żydami. Wielkie zasługi na polu poprawności stosunków polsko-żydowskich w naszym regionie miał  ks. Antoni M. Fijałkowski, od 1856 r. arcybiskup metropolita warszawski.

W II Rzeczypospolitej żyło około 3,3 mln Żydów. Trudnili się głównie handlem, rzemiosłem, wykonywali tzw. wolne zawody. I choć wielu opuściło Polskę wskutek wzrostu nastrojów antysemickich, to nadal w latach 1933-35 kujawskie miasta miały wysoki odsetek ludności żydowskiej: Piotrków Kujawski (82 proc.), Osieciny (53 proc.), Lubraniec (38 proc.). We Włocławku, gdzie mieszkało ponad 11 tys. Żydów, funkcjonowały ich związki i stowarzyszenia, organizacje dobroczynne, sportowe i kulturalne.

Podczas wojny Niemcy dokonujący eksterminacji Żydów niszczyli także kulturowe ślady ich obecności. Spłonęły bożnice we Włocławku, Radziejowie, Brześciu, Chodczu, Lubieniu Kujawskim. Ostała się murowana synagoga w Lubrańcu (obecnie siedziba MGOK) i w znacznie gorszym stanie w – Izbicy Kujawskiej. Najstarsi mieszkańcy mają jeszcze przed oczyma okrytych tałesami Żydów podążających do synagogi, pamiętają zapach pieczonego na szabat czulentu...