Dusza

"Śmiertelne ciało przygniata duszę i ziemski namiot obciąża rozum pełen myśli" (Mdr 9, 15)

W biblijnym rozumieniu dusza nie jest niczym innym jak osobą ludzką żyjącą w ciele. Człowiek jest bytem żyjącym w swej całości, a nie jako dusza oddzielona i różna od ciała. - Takie i podobne zdania są wspólne dla wszytkich tekstów poświęconych koncepcji osoby ludzkiej w Piśmie Świętym (tak zwanej antropologii biblijnej). I rzeczywiście, jeśli przyjrzymy się takiemu człowiekowi, jaki pojawia się na świętych stronicach, to zobaczymy go jako spójny mikrokosmos, byt jednostkowy i żywotny, w którym nie można oddzielić duszy i ciała, jak robi to filozofia grecka, przekonana, że ciało to grobowiec duszy.

Nie bez powodu wysławia ona nieśmiertelność duchowej duszy, podczas gdy Biblia zdecydowanie optuje za zmartwychwstaniem całej ludzkiej istoty, a Pascha Chrystusa jest tego najwyższym świadectwem. Wprawdzie w Biblii nie brak zdań odzwierciedlających wizję grecką, zwłaszcza w skomponowanej w epoce grecko-rzymskiej Księdze Mądrości, która wysławia nieśmiertelność duszy sprawiedliwej i oferuje nam sądy w rodzaju: "Śmiertelne ciało przygniata duszę i ziemski namiot obciąża rozum pełen myśli" (9, 15). Niemniej, ideowym podłożem tej księgi i nicią przewodnią całej Biblii jest ciągłe ukazywanie psychofizycznej jedności osoby. Oczywiście, nie oznacza to, że w człowieku nie dostrzega się obecności trancendencji, różnej od ruah, czyli "ducha", który jest pierwiastkiem życiowym posiadanym także przez zwierzęta. Chodzi o nishmat-hajjîm, "tchnienie" życia, właściwe jedynie Bogu i ludziom, którym zostało ono przekazane przez Stwórcę. Tę rzeczywistość Biblia nazywa "lampą Pana [...], bo wnętrza głębi przenika" (Prz 20, 27).

Ten typowo orientalny obraz wskazuje na to, co nazywamy świadomością, zdolnością wnikania w tajemnicę ludzkiego wnętrza. W praktyce, według Biblii, jest to dusza, będąca źródłem nie tylko samoświadomości, ale i świadomości moralnej. Przechodząc do Nowego Testamentu, znajdziemy fragmenty, które na pierwszy rzut oka zdają się przeciwstawiać duszę i ciało: "Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz duszy zabić nie mogą. Bójcie się raczej Tego, który duszę i ciało może zatracić w piekle" (Mt 10, 22). Łatwo jednak zrozumieć, że nie znajdujemy się na tej samej płaszczyźnie kulturowej, gdyż Jezus mówi o zabiciu i zatraceniu duszy, co dla greckiej koncepcji duszy niematerialnej jest absurdem.

Chrystus więc, tu i w innych miejscach (zob. np. Mt 16, 25-26), przez słowo "dusza" (greckie psychè) rozumie życie transcendentne i pełne, bliskość Boga ofiarowaną stworzeniu na mocy łaski. Najwyższym nieszczęściem nie jest zatem śmierć fizyczna, lecz utrata życiowej jedności z Bogiem, będącej korzeniem naszego zmartwychwstania i życia wiecznego z Nim. Św. Paweł sprecyzuje to, wprowadzając termin pneuma, "duch". Człowiek w swej rzeczywistości stworzenia jest – twierdzi Apostoł – "ciałem zmysłowym", obdarzonym psychè, duszą życiową, lecz Bóg daje mu swego Ducha, który czyni go "ciałem duchowym". Pierwsza cecha bytu ludzkiego ("ciało zmysłowe") skazuje go na śmierć, jedynie z danym nam Duchem Świętym wchodzimy do wieczności i do chwały Zmartwychwstałego (1 Kor 15, 42-44).

Glina - w biblijnej Księdze Mądrości ciało określane jest sugestywnie jako "ziemski namiot" (9, 15), co jest odwołaniem do stworzenia człowieka z prochu ziemi, o którym mówi Księga Rodzaju (2, 7). Adam, "człowiek", to ten, którego "Bóg ulepił z prochu ziemi, 'adamah, będącej gliną w kolorze ochry. Jest to symboliczne ukazanie ograniczeń stworzenia, jego materialności i skończoności.

Nienawidzić - czasownik ten, oprócz określenia uczucia silnej niechęci, surowo potępianego w Nowym Testamencie ("Każdy, kto nienawidzi swego brata, jest zabójcą" – 1 J 3, 15), może też oznaczać "kochać mniej", jako że w językach semickich nie istnieje stopniowanie. "Jeśli ktoś przychodzi do Mnie, a nie ma w nienawiści swego ojca [...]" (Łk 14, 26) można więc rozumieć następująco: "Jeśli ktoś przychodzi do Mnie, a nie kocha mniej swego ojca [...]".