Lata dwudzieste, lata trzydzieste...

Entuzjazm spowodowany odzyskaniem przez Polskę niepodległości objawiał się we wszystkich dziedzinach życia. Wystawa w warszawskim Muzeum Narodowym zatytułowana „Wyprawa w 20-lecie” wprowadza nas w ten świat kontrastów i niesamowitej wręcz erupcji nowości.

Tak bogatego życia artystycznego, tyle zwalczających się nawzajem prądów artystycznych, nowości formalnych, zaakceptowania awangardowych rozwiązań w codziennym życiu jeszcze w sztuce polskiej nie było. A przecież ten czas żywiołowej nowości trwał zaledwie dwadzieścia lat, między dwiema światowymi wojnami. W wyniku jednej odzyskaliśmy wolność, w wyniku drugiej znów na lata ją straciliśmy. Dwudziestolecie było jak kwiat, który wszystkimi możliwymi sposobami pokazuje swoje kolory, jak gdyby wiedział, że zaraz może przestać istnieć. Zaaranżowana w gmachu Muzeum Narodowego w Warszawie olbrzymia ekspozycja jest wędrówką w świat dwudziestolecia międzywojennego, w czas owiany legendami artystycznymi i kultem życia „na całego”. Nie chce się wierzyć, że jest to pierwsza przekrojowa prezentacja sztuki polskiej tych lat.

Bogactwo życia i sztuki

Nowe wystawiennictwo od lat odzwyczaja nas skutecznie od ekspozycji podzielonych według prostego klucza chronologicznego i formalnego. Tak jest i tym razem. Nie znajdziemy tu łatwych i nudnych podziałów według dziedzin sztuki czy prądów artystycznych. Komisarz wystawy, dr Katarzyna Nowakowska-Sito, miała inny pomysł na pokazanie życia artystycznego lat 1918-1939. „Wraz z pogłębianiem studiów nad tym okresem wydaje się, że wiele refleksji mogłaby przynieść obserwacja dyskusji, dialogów i przenikania nurtów, punktów styku, przebiegających niekiedy ponad przyjętymi arbitralnie cezurami oraz wbrew ustalonemu porządkowi grup i kierunków. Z tego założenia rodziła się także ta wystawa” – pisze w katalogu dr Nowakowska-Sito. „Pierwszym impulsem do jej powstania była konstatacja braku przekrojowej prezentacji sztuki polskiej tego okresu, który przecież obfitował w niezwykle bujne i różnorodne zjawiska artystyczne w wielu dziedzinach. Świadczy o tym choćby ilość działających w tym czasie grup i stowarzyszeń, o często przeciwstawnych czy zwalczających się programach. Fakt ten stanowi jednocześnie realną trudność prezentacji zjawisk dwudziestolecia według artystycznego lub historycznego klucza, co zmuszałoby do postawienia widza w obliczu niezrozumiałych dlań strategii i podziałów. Założeniem wystawy jest próba spojrzenia na ten okres poza siatką poszczególnych kierunków i tendencji, z perspektywy usuwającej na bok kategorie porządkowe historii sztuki. Są one oczywiście nadal podskórnie obecne, jednak główna narracja prowadzona jest na poziomie wybranych motywów i wątków”.

Przemiany, jakie zaszły niemal od razu po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, dotyczyły sfer życia artystycznego, społecznego i obyczajowego. Naród zachłysnął się wolnością. Wszystko więc musiało być nowe, inne, świeże. „Wyprawę w

20-lecie” rozpoczyna prezentacja „Portret wielokrotny” w hallu muzeum, która wprowadza nas w klimat tej epoki. Różnorodność dająca zauważyć się w pozornie nieistotnych elementach ubioru czy wnętrz na prezentowanych obrazach i rzeźbach ukazuje jak niejednowymiarowa była wówczas sztuka i bogactwo jej stylów. Dzieła sztuki: malarstwo, rzeźba,  techniki drukowane oraz sztuka użytkowa, a nawet film, podzielono według haseł – kluczy: miasto, sport, maszyna i przemysł, lotnictwo, kino i dancing. Kolejne części ekspozycji – a jest ich dwanaście – układają się chronologicznie wokół tych właśnie motywów doskonale oddających charakter okresu i jego wizualny klimat. Zgromadzono ponad 300 obiektów, z których większość pochodzi z Muzeum Narodowego w Warszawie, a resztę wypożyczono z 20 innych muzeów i zbiorów prywatnych. Wiele z tych obrazów i przedmiotów nigdy nie pokazywano publicznie. Przechowywane w magazynach teraz zostały poddane konserwacji.

Od entuzjazmu do katastrofizmu

Parter muzeum opanowany został przez żywiołowość i witalność lat dwudziestych. „Wojna i rok 1920”, „Nowa generacja”, „Miasto, masa, maszyna”, „Nowa sztuka” – to tytuły kolejnych części ekspozycji. Pęd ku nowości, radość z wolności, idealizowanie zrywów niepodległościowych, duma z polskości i tradycyjnego patriotycznego wychowania, a jednocześnie poszukiwanie nowych form wyrazu, nowoczesnego podejścia do wychowania, szukanie sposobu nowoczesnego wyrażenia swojej generacji owocują prądami awangardowymi i nową sztuką. Lata dwudzieste i trzydzieste łączy najbardziej rozrywkowa część wystawy zatytułowana „Dancing, kawiarnia, kino”. Nowy styl życia, muzyka, taniec, moda, sztuka dekoracyjna, szkło, ceramika, meble wprowadzają nas w klimat towarzyskiego życia elit i zwykłych ludzi. „Kryzys”, „Wielki przemysł” „Sport”, „Tradycja i martwa natura”, „W przeczuciu kresu” – to kolejne części wyprawy nieuchronnie zmierzającej ku tragicznemu 1939 roku. Usytuowana nieco z boku głównego nurtu jest niewielka wystawa „Polski Paryż”. Paryż bowiem w przedstawianym okresie spełniał rolę trzeciego – obok Warszawy i Krakowa –  głównego ośrodka polskiej sztuki. Obraz dwudziestolecia dopełniają cztery krótkie filmy awangardowe wyświetlane w zaaranżowanej sali kinowej.

Bogaty program, spotkania, wykłady i atrakcyjna aranżacja zapewniają dużo wrażeń i świeże spojrzenie na sztukę sprzed osiemdziesięciu zaledwie lat. Okazuje się, że nie mamy się czego wstydzić, szczególnie polska sztuka użytkowa z czystym sumieniem może konkurować z europejską. Wystawie towarzyszy bogato ilustrowany katalog, zawierający 300 barwnych fotografii oraz eseje kilku znanych historyków sztuki.