Sztuka - towarzyszka religii

Fakt, że napisany pod koniec życia poemat "Tryptyk rzymski" Papież podpisał jako Jan Paweł II jest znamienny. Oto jak najwyższy autorytet religijny świata dzielił się swoimi najintymniejszymi przeżyciami i to poprzez literaturę. Następca Chrystusa w ten sposób nobilitował sztukę, artystę, a szerzej - kulturę i rolę, jaką ma do odegrania.

Papież Jan Paweł II zawsze doskonale rozumiał sztukę i artyści byli mu szczególnie bliscy. Jedna z Jego znajomych z okresu okupacji wspominała: "Każdy myślał, że Wojtyła zostanie aktorem". Od aktorstwa rozpoczął swoją przygodę ze sztuką, był także dramatopisarzem i poetą. Nigdy nie wyrzekł się sztuki, a "Tryptyk rzymski" jest dowodem na to, że o niewyrażalnym można mówić tylko poprzez sztukę. Artystą nie przestaje się być - wie o tym każdy artysta. Bliski był mu św. Jan od Krzyża, mistyk i poeta, oraz brat Albert - malarz. Podczas swego pontyfikatu napisał często cytowany "List do artystów", powołał Papieską Radę Kultury, a artyści całego świata byli częstymi gośćmi w Watykanie. Jan Paweł II, jak żaden papież przed Nim, rozumiał jak ważną i istotną rolę odgrywa kultura. Poprzez twórczość człowiek może wyrazić najważniejsze pytania egzystencjalne, dzięki niej właśnie drugi człowiek może je sobie zadać i szukać odpowiedzi. W ten sposób sztuka staje się towarzyszką religii.

Aktor

Kiedy wybuchła II wojna światowa, Karol Wojtyła był studentem polonistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wraz z przyjaciółmi postanowił walczyć, choć nie zbrojnie, przeciwko niemieckim próbom likwidacji polskiej kultury. Wtedy powstały Jego pierwsze młodzieńcze sztuki: "Dawid", "Jeremiasz" i "Hiob". W 1941 roku przyjechał z Wadowic do Krakowa Mieczysław Kotlarczyk, który założył Teatr Rapsodyczny - w nim to Karol Wojtyła został aktorem. Nie była to jednak zabawa w teatr, w umilanie sobie życia okupacyjnego jakimiś przedstawieniami dla znajomych. To był autentyczny ruch oporu: próby i przedstawienia odbywały się w prywatnym mieszkaniu w całkowitej konspiracji. Ten teatr był traktowany jako forma protestu przeciwko tępieniu polskiej kultury na własnej ziemi i w mieście takim jak Kraków. Kotlarczyk założył teatr eksperymentalny, w którym nie fabuła, a słowo odgrywało najważniejszą rolę. Fabuła mogła być co najwyżej ilustracją problemu. Dlatego też aktorstwo w zamyśle Teatru Rapsodycznego nie było naturalistyczne: aktor nie odgrywał danej postaci, ale robił coś ważniejszego - niósł problem. Gest jego był oszczędny, rytmikę czerpał z rytmu słów. W czasie okupacji przedstawienia odbywały się dla 20-30 osób, wymuszona oszczędność środków wyrazu okazała się eksperymentem twórczym. Karol Wojtyła grał króla Bolesława Śmiałego w "Królu-Duchu" Słowackiego i rolę tytułową w "Samuelu Zborowskim" tego samego autora. Poza tym wystawiono Norwida, Kasprowicza, Mickiewicza i Wyspiańskiego. U podstaw teatru i wyboru sztuk tkwiło przekonanie, że słowo może zmienić świat, że słowo ma moc. "Sądzę, że doświadczenie wyniesione z Teatru Rapsodycznego, pozbawionego - jak mi opowiadał - prawdziwie teatralnych środków; gdzie wszystko koncentrowało się na słowie - było dla Niego bardzo ważne. Wydaje mi się, że to doświadczenie nadało Jego nauczaniu pewną tonację i zupełnie wyjątkowe znamię", powiedział kiedyś kard. Paul Poupard, przewodniczący Papieskiej Rady Kultury.

Jednak obok zakonspirowanej działalności artystycznej Karol Wojtyła zaczął prowadzić życie zakonspirowanego seminarzysty. W 1942 roku odczytał swoje właściwe powołanie. Nie udało się utrzymać tego długo w tajemnicy przed przyjaciółmi, musiał powiedzieć Kotlarczykowi, że nie ma czasu na próby i przedstawienia. Jego wybór spotkał się z wielkim protestem przyjaciół. Usiłowali Go wręcz przekonać do zmiany decyzji za pomocą ewangelicznej przypowieści o talentach: Bóg dał Mu przecież zdolności aktorskie, a odmowa ich rozwijania byłaby zakopywaniem talentów. Całe szczęście, nic nie wskórali...

Wyrazić niewyrażalne

Gdy został księdzem, nie zrezygnował z pisania, jednak nigdy nie włączył się w życie artystyczne ani nie brał jako autor udziału w życiu literackim. W "Tygodniku Powszechnym" pojawiały się co jakiś czas wiersze i dramaty podpisane Andrzej Jawień lub Stanisław Andrzej Gruda. Były to pseudonimy literackie Wojtyły, być może chciał w ten sposób odgraniczyć swoją twórczość literacką od pisania na tematy wiary, moralności i dotyczące spraw Kościoła. W roku 1950 skończył pisać sztukę "Brat naszego Boga". Bohaterem jej jest Adam Chmielowski - malarz, który porzucił sztukę, by nieść pomoc najuboższym, żyjąc wraz z nimi. Najważniejszym wątkiem jest przemiana artysty w Bożego sługę - Chmielowski staje się bratem Albertem. Ale jest to dramat, dramat dojrzewania do miłości. Napisana dziesięć lat później sztuka "Przed sklepem jubilera" jest poetycką medytacją o tajemnicy małżeństwa, najczęściej do dziś wystawianą.

Do czego księdzu była potrzebna poezja? Był w końcu wybitnym filozofem, teologiem, duszpasterzem, a w końcu kardynałem, i wciąż pisał. On sam mówił, że literatura może dotknąć najgłębszej prawdy o człowieku, tej prawdy, której ani filozofia, ani teologia nie są w stanie opisać.

"Bywa nieraz, że w ciągu rozmowy stajemy w obliczu prawd, / dla których brakuje nam słów, brakuje gestu i znaku - / bo równocześnie czujemy: żadne słowo, gest ani znak - / nie uniesie całego obrazu, / w który wejść musimy samotni, by się zmagać podobnie jak Jakub [...]" - napisał w jednym z wierszy. To właśnie niewyrażalne potrafi wyrazić poezja. Jest śladem dążenia człowieka do Nieskończoności. To próba uchwycenia Boga zawsze obecnego w życiu każdego człowieka, w sposób tajemniczy. Wiersze ks. Wojtyły to poezja kontemplacyjna, a nawet mistyczna (zresztą Jego ulubionym mistykiem był św. Jan od Krzyża - też poeta). Długo myślano, że poemat "Stanisław" jest Jego ostatnim wierszem. Kardynał Wojtyła ukończył go tuż przed konklawe, a zadedykował swemu następcy w Krakowie - kardynałowi Franciszkowi Macharskiemu i podarował mu jego rękopis. Zapytany w 1995 roku o to, czy jeszcze pisze wiersze, tak odpowiedział swemu rzecznikowi prasowemu Joaquinowi Navarro-Valls: "Nie, to już zamknięty rozdział w moim życiu". Okazało się, że zmienił zdanie, a wiadomość o wydaniu w 2003 roku poematu "Tryptyk rzymski" wywołała wielką sensację.

"Tryptyk rzymski"

W trudnych czasach pomieszania wartości i zagubienia medytacje Papieża stały się słowem nadziei dla współczesnych ludzi. To słowa człowieka, który ma wiarę. W pierwszej części "Tryptyku" pt. "Strumień" Ojciec Święty rozważa o dziele Stworzenia, w drugiej medytuje nad Księgą Rodzaju, zobrazowaną w Kaplicy Sykstyńskiej przez Michała Anioła. Refleksja nad stworzeniem przeradza się w refleksję nad obecnością Boga w sztuce i poprzez sztukę. Poprzez sztukę bowiem człowiek może zbliżyć się do Boga, może z Nim rozmawiać. Papież stoi w Kaplicy Sykstyńskiej wobec olbrzymiej ikony, jaką jest malowidło Michała Anioła. Ikona jest progiem, z którego widać "niewidzialne", rzeczywistość niebiańską: sztuka może to zrobić, taki jest jej cel. W ostatniej części "Tryptyku" Papież opowiada historię Abrahama. Figura Abrahama mówi nam, czym jest wiara. Jego imię znaczy: "ten, który uwierzył wbrew nadziei"; wiara to jego dzieje. W Abrahamie spełniają się obietnice Boga: On daje wszystko to, co obiecał. Czy ma złożyć w ofierze swego ukochanego syna Izaaka, którego dał mu Bóg?

Papież dał nam wielki prezent - słowa nadziei. Myślę, że ten poemat jest też Jego podziękowaniem: u schyłku życia Jan Paweł II wychwalał Boga za całe stworzenie, za świat, za życie. Chciał powiedzieć coś bardzo prostego, o czym człowiek współczesny zapomniał zatopiony w nihilizmie świata - że ten świat jest piękny. I prowokuje nas do zadawania sobie najbardziej fundamentalnego pytania: jaki jest sens mojego życia? Kim jest Bóg?

Kim On jest? Jest jak gdyby niewysłowiona przestrzeń, która wszystko ogarnia -

On jest Stwórcą: Ogarnia wszystko, powołując do istnienia z nicości nie tylko na początku, ale wciąż.

Papieskie książki

Jan Paweł II to pierwszy papież, który pisał "prywatne" książki dla wszystkich. Każdy pewnie pamięta "polowanie" w księgarniach na pierwszą wydaną książkę Papieża: "Przekroczyć próg nadziei" w 1994 roku. Składają się na nią pisemne odpowiedzi Ojca Świętego na pytania włoskiego pisarza i katolickiego publicysty Vittorio Messoriego. Przystępna forma pytań i odpowiedzi, bezpośredni język, jakim Jan Paweł II mówi i ciekawa tematyka dotykająca wielu problemów współczesnego człowieka, sprawiły, że książka cieszyła się dużą popularnością nawet wśród osób niewierzących. Mówi o tym nakład: ponad 20 mln sprzedanych egzemplarzy w 32 językach świata. Dwa lata później, z okazji 50. rocznicy swoich święceń kapłańskich, Papież wydał kolejną książkę - "Dar i tajemnica". Podzielił się w niej refleksjami na temat istoty powołania, wspominając przy okazji osoby, które wywarły wpływ na Niego w tym okresie i później, gdy realizował swoje powołanie. W pewnym sensie kontynuacją "Daru i tajemnicy" jest książka "Wstańcie, chodźmy" (2004), w której Ojciec Święty opowiadał o latach, gdy był biskupem Krakowa. Napisał ją, chcąc uczcić swoje 84 urodziny. To piękna książka, która stała się niezwykłą pomocą dla każdego biskupa, dodającą odwagi i otuchy w tym trudnym posługiwaniu. W tym roku została wydana ta, nad którą Papież pracował bardzo długo - "Pamięć i tożsamość". Powstała na podstawie rozmów, jakie z Papieżem przeprowadzili kilkanaście lat temu ks. prof. Józef Tischner i profesor filozofii z wiedeńskiego Instytutu Nauk o Człowieku, Krzysztof Michalski. "Pamięć i tożsamość" dotyczy nie tylko wspomnień z okresu hitleryzmu i stalinizmu. Totalitaryzmy stały się pretekstem do filozoficznych i teologicznych rozważań na temat roli zła w boskich planach. Rozważania Ojca Świętego na temat sensu zła w historii ludzkości i ostatecznego zwycięstwa dobra dały wielu ludziom nadzieję, szczególnie w czasach współczesnych zagrożeń i lęków. "W wieku XX uczyniono wiele, aby świat przestał wierzyć, ażeby odrzucił Chrystusa", napisał Jan Paweł II w swej ostatniej książce. Podkreślił jednocześnie, że odpowiedzią na wszystkie pytania i cierpienia dotykające ludzkość jest Jezus Chrystus. "Chrystus jest Odkupicielem świata: a w Jego ranach jest nasze uzdrowienie (Iz 53, 5)". Czyżby Jan Paweł II chciał nam w ten sposób zostawić swój testament, powtarzając za Chrystusem: "Odwagi! Nie bój się mała trzódko!"? Jestem o tym przekonana.

Papiescy biografowie uważają, że znajomość literackiej twórczości Karola Wojtyły znakomicie ułatwia i pogłębia rozumienie duchowości Jego pontyfikatu. To prawda, i możemy dziękować Bogu za to, że poprzez literaturę będzie do nas wciąż mówił.