Zbrodnia w świątyni

Dlaczego zamordowano właśnie ks. Streicha? Czy jego zabójca był samotnym desperatem?

- Może chodziło o to, aby tą zbrodnią obciążyć lubońskich komunistów? W tym czasie Stalin robił "czystkę" w Komunistycznej Partii Polski, a w Luboniu działała jedna z najlepiej zorganizowanych w powiecie poznańskim "jaczejka" KPP. Natomiast pod Moskwą istniała wtedy szkoła wojskowa - komendantem był Karol Świerczewski - która miała sekcję do walk zbrojnych proletariatu polskiego. Zaufanych ludzi, którzy przybywali tam przez "zieloną granicę", takich jak np. Władysław Gomułka, szkolono m.in. w posługiwaniu się bronią i bombami, czy metodach wywoływania strajków.

Kiedy w 1936 r. do Lubonia przybył z Wołynia Wawrzyniec Nowak - zabójca ks. Streicha - trwał strajk miejscowych murarzy, a on był działaczem związku zawodowego murarzy, wydalonym za defraudację. Wcześniej na rynku w Brodach pobił starostę-piłsudczyka i kiedy został skazany na rok więzienia, zbiegł właśnie do Lubonia. Zamieszkał u komunisty Sobczaka, który był zatrudniony w tutejszych zakładach ziemniaczanych. Myślę, że ten zapalczywy człowiek był agentem NKWD. Nie działał sam, ponieważ na bocznej ulicy Kościelnej stał zaparkowany samochód, który po zamachu szybko odjechał.

Proszę się cofnąć pamięcią w przeszłość: co Pan zapamiętał z tego tragicznego dnia?

- Tak mi to wydarzenie zapadło w pamięci, że mogę odtworzyć je w szczegółach, klatka po klatce. 27 lutego 1938 r. mama wysłała mnie - jedenastoletniego chłopca - razem z młodszą siostrą na szkolną Mszę św., która rozpoczynała się o g. 10. Odprawiał ją ks. Streich. Po odejściu od ołtarza ksiądz zdjął ornat i skierował się ku ambonie, aby przeczytać Ewangelię i wygłosić kazanie. Szedł, przyciskając ręką do piersi księgi, a prawą dotykał główek dzieci, prosząc o zrobienie przejścia. Wtem zza moich pleców wyskoczył mężczyzna ubrany w czarne palto - to był Wawrzyniec Nowak - i dwukrotnie strzelił do księdza: trafił w twarz, a druga kula utkwiła w ewangeliarzu. Ksiądz padł do tyłu na prawy bok i już się nie poruszył. Wtedy morderca zbliżył się do ciała i oddał jeszcze dwa strzały w plecy. W kościele wybuchła panika: początkowo dzieci krzyczały i przepychały się do wyjścia, ale kiedy obejrzałem się, ujrzałem pustą przestrzeń, bo one pokładły się jedne na drugich, w trzech i czterech warstwach. Wedle relacji sądowej kościelnego Franciszka Krawczyńskiego i innych świadków, Nowak wskoczył na ambonę i krzyczał: "Niech żyje komunizm!" i "Wynoście się z kościoła, to za waszą wolność!".

To właśnie kościelny próbował obezwładnić zabójcę?

- Na odgłos wystrzałów Krawczyński wybiegł z zakrystii i rzucił się na zamachowca. Chwycił jego rękę uzbrojoną w pistolet, chwilę szamotali się, a potem padły kolejne strzały: kościelny został ranny w prawą skroń i lewy bark, a przelatujące pociski zraniły także dwunastoletniego Ignacego Pacyńskiego - w lewe podudzie - oraz Katarzynę Ciesielską siedzącą w ławce - w prawe ramię. Nowak chciał uciec przez niewykończoną nawę główną, ale tam został ujęty i rozbrojony przez trzech mężczyzn. Zaprowadzono go do dworcowej poczekalni i skutego w kajdanki przewieziono pociągiem do Poznania. Natomiast ciało księdza, po zbadaniu przez komisję sądowo-lekarską, przełożono na dywan bliżej ołtarza.

W przedwojennej prasie ukazały się informacje o procesie i egzekucji Nowaka, a jednak mówi się, że zdołał "wymigać się od stryczka"...

- Tak sugerował ks. Spachacz, były kapelan więzienny z Młyńskiej. A podczas obchodów sześćdziesiątej rocznicy śmierci ks. Stanisława głos zabrał w naszym kościele Stefan Żygulski, który przywołał wspomnienie swojego kolegi Józefa Banaszkiwicza z Lubonia. Pod koniec wojny, podczas pobytu w szpitalu, zetknął się on z lejtnantem sowieckim Nowakiem, który powiedział mu: "Ja jestem tyle wart, co waszych dwóch klerów". Być może Nowak został wymieniony na kapłanów więzionych przez Sowietów? Trudno to ustalić, ponieważ nadaremnie poszukiwałem akt sądowych; zostały "wyczyszczone" i pozostał tylko numer sprawy, z lakoniczną notatką.

Czy po księdzu Streichu ocalały jakieś pamiątki?

- Po trzydziestu latach poszukiwań znalazłem je w kartonie na strychu plebanii. Są to m.in. przestrzelona sutanna, ewangeliarz, w którym utkwiła kula, ornat, stuła, bursa i szarfy z wieńców pogrzebowych. Natomiast nie ma zakrwawionej alby, ponieważ zabrała ją matka ks. Streicha i została z nią później pochowana.