Przez post do miłosierdzia

Soborowa "Konstytucja o liturgii świętej" (109) głosi: "Tak w liturgii, jak i w katechezie należy przedstawić w pełnym świetle podwójny charakter Wielkiego Postu. Przez przypominanie chrztu lub też przygotowanie do niego oraz przez pokutę ma on usposobić wiernych, oddających się gorliwiej słuchaniu Słowa Bożego i modlitwie, do obchodzenia paschalnego misterium". A święty Ambroży pisał w jednym ze swych listów: "Kościół ma wodę i łzy, wodę chrztu i łzy pokuty".

Pościć, ale jak?

Kiedyś posty były krótkie, ale znacznie bardziej surowe niż obecnie; z czasem wydłużały się, ale łagodniały. Nierzadko jednak rezygnowano przez cały Wielki Post z pokarmów i tłuszczów zwierzęcych, jedzenia chleba, oliwy czy owoców, a nawet ograniczano pokarm do "pulmentum", czyli zacierek z mąki na wodzie. Im bliżej Wielkiego Piątku, tym radykalniej poszczono, zaś w dniu upamiętniającym Mękę i Śmierć Zbawiciela wiele osób w ogóle nie jadało.

Paradoksem naszych czasów jest fakt, że tyle osób katuje się najbardziej wyszukanymi dietami, dla zachowania zgrabnej sylwetki, ale kiedy słyszą o poście, nie ukrywają głębokiej niechęci, albo zapewniają, że ich życie jest nieustannym postem. Z prawdziwym postem mamy jednak do czynienia tylko wówczas, gdy ktoś powstrzymuje się od jedzenia i picia - albo ogranicza je - z motywów religijnych i czyni to dobrowolnie. Pomimo zewnętrznych podobieństw post różni się w sposób zasadniczy od głodu i pragnienia, które wynikają z przymusu, a także diety - czyli powstrzymywania się od jedzenia i picia w celach leczniczo-zdrowotnych. Aby to zrozumieć, wystarczy zbliżyć się do Krzyża Chrystusowego; wtedy uświadomimy sobie, co tak naprawdę wydarzyło się w tamten piątek - Wielki Piątek.

Byłoby jednak spłyceniem postu, gdybyśmy sprowadzili go wyłącznie do umartwiania naszych apetytów. Jako akt cnoty umiarkowania post ma być bowiem przejawem duchowej przemiany. W jednej ze swych homilii św. Jan Chryzostom pisał: "Pościsz? Udowodnij to czynami. Zapytasz, jakimi? Gdy ujrzysz biednego - ulituj się nad nim; spotkasz nieprzyjaciela - pojednaj się z nim; zobaczysz przyjaciela, który coś dobrego czyni - nie zazdrość mu; spotkasz piękną niewiastę - nie zatrzymuj się. Niech nie pości tylko podniebienie, lecz także oko, ucho, nogi, ręce i wszystkie członki naszego ciała".

Pokuta wewnętrzna i zewnętrzna

Katechizm zachęca nas do radykalnej przemiany całego życia, czyli pokuty wewnętrznej, a wszelkie uzewnętrzniane sposoby pokutowania mają wypływać z głębi naszych serc. Jesteśmy istotami duchowo-cielesnymi, a skoro grzech rozbił harmonię obu sfer naszego człowieczeństwa, to pokuta nie może obejmować tylko jednej z nich. Cóż bowiem byłyby warte wszelkie praktyki pokutne, gdybyśmy nie próbowali usunąć zła z naszych serc i umysłów?

Już prorok Izajasz (58, 3-5) piętnował takie niewłaściwe posty: "Oto w dzień waszego postu wy znajdujecie sobie zajęcie i uciskacie wszystkich waszych robotników. Otóż pościcie wśród waśni i sporów, i wśród bicia niegodziwą pięścią. Nie pośćcie tak, jak dziś czynicie, żeby się rozlegał wasz zgiełk na wysokości. Czyż to jest post, jaki Ja uznaję, dzień, w którym się człowiek umartwia? Czy zwieszanie głowy jak sitowie i użycie woru z popiołem na posłanie - czyż to nazwiesz postem i dniem miłym Panu?"

Ale to nie znaczy, że zewnętrzne praktyki pokutne nie są ważne. Wspomniana już "Konstytucja o liturgii świętej" wprost do nich zachęca: "Pokuta wielkopostna ma być nie tylko wewnętrzna i indywidualna, ale także zewnętrzna i zbiorowa. Władze (...) niech popierają i zalecają praktyki pokutne, dostosowane do możliwości naszej epoki i różnych krajów oraz do życiowych warunków wiernych" (110).

Aby jałmużnę uświęcał post

Wstrzemięźliwość wiernych niech staje się chlebem ubogich, a co sobie kto ujmie, niech obróci na korzyść biednego - tak uczył św. Leon Wielki, nazywany niekiedy "Doktorem jałmużny". Doceniając znaczenie wstrzemięźliwości dla duszy i ciała, ten wybitny papież podkreślał, że posty muszą być uświęcone uczynkami miłosierdzia: "Wszak jałmużny posiadają jakby chrzcielną moc; jak woda gasi ogień, tak "jałmużna gasi grzechy".

Kto wie, czy tego, jak bardzo jałmużna łączy się z postem, nie doświadczamy najlepiej w chwili, gdy w kościele zbliżamy się - z pieniążkiem w dłoni - do skarbony z napisem "jałmużna postna"? Post nie jest bowiem po to, abyśmy umartwiali się dla zaspokojenia swoich narcystycznych aspiracji duchowych, lecz - by nakarmić tych, którzy nie mają co jeść. Bez jałmużny, która jest gestem miłosierdzia, post nie miałby pełnej wartości.