Zapomniany artysta

Był pierwszym księdzem, który zdecydował się pokazać tematy sakralne w nowoczesny sposób, trudno się więc dziwić, że w kręgu duchowieństwa tamtych czasów raczej nie był zrozumiany jako artysta. „Jego prace budziły zaciekawienie, zdziwienie, a nawet sprzeciw, ponieważ łamał wzorce sztuki tradycyjnej, uprawianej wcześniej przez księży.” – mówił podczas wernisażu Mirosław Szewczuk, kurator i twórca wystawy. Prace ks. Władysława Paciaka można oglądać w Muzeum Sztuki Współczesnej Radomiu, które jest właścicielem ogromnej kolekcji obrazów księdza malarza. W tym roku mija 110. rocznica urodzin i 30. jego śmierci. Pierwsza indywidualna wystawa prac ks. Paciaka odbyła się również w Radomiu w 1957 r. i stanowiła sensację w skali kraju, było bowiem ewenementem, że ksiądz tworzy sztukę nowoczesną.

Utalentowany kapłan

Ks. Władysław Paciak urodził się w 1903 r. w Podkannie koło Przytyka. Pisać i czytać nauczył go miejscowy organista i dopiero jako nastolatek zaczął uczęszczać do szkoły rosyjskiej. W 1923 r. wyjechał do Sandomierza, do Seminarium Duchownego, które ukończył w 1929 r., otrzymując święcenia kapłańskie. Służył w różnych wiejskich parafiach. W jednej z nich, w Mircu, poznał kolejarza i amatorskiego malarza Teofila Kłosińskiego, który nauczył go podstaw rysunku, perspektywy i malarstwa. Młody wikariusz wykazał duży talent w tym kierunku i szybko zaczął malować z natury, pejzaże i portrety. Później zajął się wielkoformatowymi kopiami wielkich mistrzów: Rembrandta, Rubensa, Rafaela, Murilla. W latach 30. ks. bp Paweł Kubicki zaproponował mu wyjazd na studia malarskie do Rzymu. Ks. Paciak jednak odmówił. Dlaczego? Nie wiadomo. II wojna światowa zastała go na parafii w Lipie. Dwukrotnie był aresztowany i więziony, grożono mu śmiercią, był tez świadkiem okrucieństwa okupanta, tortur i śmierci, w jego obecności wykonywano egzekucje. Widział bohaterów, ale i konfidentów i kolaborantów. Poznał naturę człowieka, który może być zdolny i do największych poświęceń, i do najpodlejszej małości. Pomagał partyzantom, ukrywał się i malował. Powstały w tym czasie rysunki miasteczek i ich mieszkańców, szczególnie Żydów, których los bardzo go przejmował. Nauczył się tez grać na akordeonie, cytrze i piccolo dzięki znajomości z młodym absolwentem konserwatorium, uciekinierem z Warszawy. Próbował nawet sam komponować etiudy organowe, które bywały grane w kościele. Jego marzenia o studiach artystycznych spełniły się po wojnie. Jako 42-latek rozpoczął studia na trzech kierunkach: malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych, historię sztuki i teologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Doskonalił swój warsztat malarski pod okiem mistrzów: Wojciecha Weissa, Ignacego Pieńkowskiego, Zbigniewa Pronaszki i Jerzego Fedkowicza. Dyplom z malarstwa otrzymał w pracowni prof. Fedkowicza. Te „potrójne” studia zajęły mu siedem lat. Potem otrzymał stanowisko diecezjalnego konserwatora zabytków i zamieszkał w Radomiu.

Twórczość

Lata 60. dla twórczej drogi ks. Paciaka to czas przełomowy. Pół roku spędził w Paryżu, gdzie studiował najwybitniejsze dzieła sztuki w muzeach i galeriach. Z Paryża udał się do Rzymu – tam przez kolejne pół roku obcował ze sztuką włoską. Miał już za sobą pierwszą indywidualną wystawę w Radomiu, która jednak okazała się dla niektórych jeszcze niezrozumiała. Okazała się sensacją na skalę kraju, bowiem nikt jeszcze do tej pory nie łączył sztuki sakralnej ze sztuką nowoczesną. Wciąż jeszcze jedno wykluczało drugie. Inni artyści taką sztukę zaczęli tworzyć 20 lat później. Na początku lat 60. tworzył obrazy olejne na płótnie, w tej technice powstały duże cykle jak „Madonny” czy „Ukrzyżowanie”. Później stosował technikę kolażu. W cyklu „Majdanek” umieszczał oryginalne przedmioty z obozu koncentracyjnego, między innymi popiół z pieca krematoryjnego, puszkę po cyklonie B. Zdaniem kuratora radomskiej wystawy ks. Paciak, „zamieniał obrazy w relikwiarze”: „Był jednym z nielicznych artystów polskich, którzy głęboko tkwili w sferze sakralnej i martyrologicznej, głęboko przeżywali wydarzenia II wojny światowej i istnienie obozów zagłady”. W cyklu „Droga Krzyżowa” obrazy na blasze są częścią obiektu montowanego z drewna, gwoździ i drutów. Aby spotęgować ekspresję, stosował deformację. W latach 70. zmienił technikę i malował już wyłącznie temperami na papierze, powstały kolejne „Madonny”, prace nawiązujące do tematu Sądu Ostatecznego, stworzył wielki cykl „Żydzi”. Nie unikał tematów społecznych i politycznych, o czym świadczą obrazy Wietnam walczy, PAX Gomułki, Oś polityczna oraz abstrakcji (Zaćmienie słońca, Gloryfikacja Taszyzmu) i obrazów surrealistycznych (Kwiat surrealistyczny). Spuścizna artysty obejmuje niemal 700 prac, z czego 500 znajduje się w kolekcji radomskiego Muzeum Sztuki Współczesnej, a ponad 100 w Wyższym Seminarium Duchownym w Radomiu. Tam też znajduje się ostatni cykl obrazów „Jan Paweł II w Polsce” powstały na początku 1979 r. – to wizja papieskiej pielgrzymki do ojczyzny, która miała się dopiero odbyć.

Obecna ekspozycja to największa z dotychczasowych wystaw retrospektywnych ks. Paciaka. Ukazuje ponad 250 prac kapłana, które pochodzą ze zbiorów muzeum, radomskiego seminarium oraz miejscowej parafii katedralnej będącej współorganizatorem wystawy.