Nazarejczyk

„Przybył do miasta zwanego Nazaret i tam osiadł. Tak miało się spełnić słowo Proroków: Nazwany będzie Nazarejczykiem” (Mt 2, 23).

Komuś, kto nie jest obyty z Biblią, ten werset nie nastręcza żadnych trudności: miano Nazarejczyka stało się tak popularne, że bez wahania łączy się je z topograficznym pochodzeniem Jezusa, który długo mieszkał właśnie w Nazarecie. Niemniej ten związek – przynajmniej tak, jak ukazuje go Mateusz – nie jest oczywisty. Przede wszystkim musimy podkreślić, że w oryginalnym tekście Mateusza występuje słowo Nazoraios, „Nazorejczyk”, co nie odpowiada dosłownie terminowi „Nazarejczyk”, po grecku Nazarenos, który znajdujemy u Marka i Łukasza i który jest bardziej znany. Oczywiście obie te formy mogą nawiązywać do aramejskiego przymiotnika nazraya, który oznacza mieszkańca Nazrat, czyli Nazaret.

Jednak najtrudniejszym do rozplątania węzłem jest Mateuszowy wstęp: „Tak miało się spełnić słowo Proroków”. Formuła ta jest bardzo ważna dla ewangelisty, który w swej księdze używa jej dziesięć razy, by powiązać Osobę Jezusa ze Starym Testamentem i ukazać ciągłość historii zbawienia, która rozkwita w „pełni” Chrystusa, bowiem grecki czasownik pleroun, „spełnić się”, oznacza „osiągnąć pełnię”. Mateusz łączy z Osobą Jezusa albo z Jego słowami i czynami przynajmniej 63 starotestamentalne cytaty, ukazując w ten sposób ścisłą więź między Chrystusem a hebrajskimi pismami.

Ktoś mało zaznajomiony z Biblią może się zastanawiać, czy w Starym Testamencie jest mowa o Nazarecie. Odpowiedź na to pytanie brzmi zdecydowanie: nie. Mateusz zatem albo popełnił błąd, albo sięgnął po apologetyczną iluzję, by nadać postaci Jezusa inny, zamierzony rys świadczący o Jego biblijnej godności mesjańskiej. Jak zobaczymy, można to wytłumaczyć, chociaż wyjaśnienie ma wiele trudnych do rozdzielenia odgałęzień. Wiadomo, że żydowska praktyka szukania związków w świętych tekstach w sposób swobodny i twórczy, zwłaszcza na zasadzie podobieństwa dźwięków, jest dobrze udokumentowana. Mateusz, który bardzo zręcznie posługiwał się współczesnymi sobie tekstami hebrajskimi w celu dydaktycznym, obrał prawdopodobnie tę drogę, by wysławiać Jezusa jako postać o pewnym historycznym znaczeniu, ale która nie miała żadnego bezpośredniego powiązania z tekstami prorockimi.

 Do czego zatem biblijną aluzją mogłyby być terminy brzmiące podobnie do słowa „Nazaret”, które pozwoliłyby Mateuszowi przerzucić ten symboliczny most do Starego Testamentu? Badacze udzielają na to pytanie różnych odpowiedzi. Niektórzy myślą o podobieństwie do słowa nazir, oznaczającego osobę poświęconą, „konsekrowaną” Bogu, która składała pewne śluby, opisane w 6. rozdziale Księgi Liczb, jak powstrzymywania się od spożywania alkoholu czy nieobcinania włosów. Do nazirejczyków należały takie osobistości biblijne jak sędzia Samson (Sdz 13), prorok Samuel (1 Sm, 11, 1) czy sam Jan Chrzciciel (Łk 1, 15). Chrystus jest „konsekrowanym” w całym tego słowa znaczeniu, Tym, który doskonale wypełnia wolę Ojca. Mateusz dostrzega echo tej konsekracji w nazwie Nazaret.

Inni naukowcy natomiast odwołują się do terminu nezer , „odrośl”, która według proroka Izajasza (11, 1) wyrasta z suchego pnia dynastii Dawidowej. Ten symbol stanie się ostatecznie nie tylko emblematem, ale  niemal imieniem Mesjasza, o którym Pan w Księdze Zachariasza powie: „ześlę sługę mego – Odrośl” (3,8; 6,12). Jeszcze inni dostrzegają w pojęciu Nazorejczyka/Nazarejczyka odwołanie do czasownika nazar, „zachować”, który dał początek pojęciu „reszty” (nazur). Izajasz określał tym mianem małą wspólnotę prawdziwych wiernych, którzy pozostali nimi nawet w czasach próby i których sztandarem będzie Chrystus. Wiele jest więc wyjaśnień biblijnego współbrzmienia, które Mateusz łączy z nazwą Nazaret nieznaną w Starym Testamencie.