Świadkowie wiary - ks. Onufry Kopczyński

Urodzony z Czerniejewie Andrzej  Kopczyński szybko wyjechał z rodzinnej miejscowości. Uczył się w szkołach prowadzonych przez ojców pijarów, a po zakończeniu nauki sam do tego zakonu wstąpił, przyjmując imię Onufry.

W szkole i bibliotece

Kiedy ukończył studia i przyjął święcenia kapłańskie, rozpoczął pracę jako nauczyciel. Uczył języka polskiego i łaciny w Radomiu, Rzeszowie i Złoczowie. Do uczenia miał talent – uczniowie go szanowali, a przełożeni zauważyli jasność i zrozumiałość jego wykładów, powierzyli mu zatem nauczanie już nie młodzieży, ale przyszłych nauczycieli pijarskich.

W 1780 r. Onufry został członkiem Towarzystwa Ksiąg Elementarnych, którego zadaniem było opracowywanie podręczników szkolnych. W towarzystwie pracował przez 12 lat. Jednocześnie od 1783 r. był pracownikiem Biblioteki Załuskich, jednej z największych bibliotek świata XVIII w. i jednej z pierwszych w Europie, które gromadziły zasoby piśmiennictwa narodowego. Onufry jako prefekt owej biblioteki wprowadził nowy podział książek i stał się najwybitniejszym bibliotekarzem okresu przedrozbiorowego. Uważa się go dziś za prekursora zawodowego bibliotekarstwa polskiego.

Gramatyka

Do napisania największego dzieła życia, podręcznika gramatyki języka polskiego, namawiał Kopczyńskiego jego przyjaciel, Ignacy Potocki. Wszystkie swoje myśli i energię poświęcił więc temu dziełu. Trzyczęściowa Gramatyka dla szkół narodowych z metodycznymi przypisami dla nauczycieli powstała w latach 1778–1783. Była to pierwsza gramatyka języka polskiego, napisana w języku narodowym i przeznaczona dla rodzimego odbiorcy. Jej szkolny charakter wymusił dostosowanie do wieku uczniów i umiejętności prostych nauczycieli – późniejsza, wydana pośmiertnie Gramatyka języka polskiego zawiera więcej przemyśleń filozoficznych i zachwytów nad doskonałością polskiego języka. W swoim podręczniku ks. Kopczyński wprowadził polską terminologię gramatyczną oraz uprościł i uporządkował gramatyczne reguły oraz pisownię. Uczył między innymi o dźwiękach mowy, wyjaśniał stosunek między literą a głoską. Stworzył termin „samogłoski” i „spółgłoski”, które zastąpiły używane wcześniej „wokale” i „konsony”. Jemu zawdzięczamy również upowszechnienie terminów rzeczownik, przymiotnik, spójnik, przecinek czy dwukropek.

Z dziećmi przed królem

Oprócz podręcznika gramatyki Onufry napisał również podręcznik czytania i pisania –pierwszy w Polsce elementarz, posługujący się przykładami z życia dzieci wiejskich. Kiedy prymas Poniatowski słuchał popisów dzieci, uczonych przez Kopczyńskiego, był pod tak wielkim wrażeniem, że już następnego dnia podobny popis zorganizowano w warszawskich Łazienkach przed królem Stanisławem Augustem. Król słuchał dzieci z wielkim upodobaniem, a następnie wręczył Kopczyńskiemu medal z napisem „Mentibus” – przyznawany za zasługi w dziedzinach nauki, sztuki, wynalazczości i przemysłu.

Kapłan

Myliłby się jednak ten, kto chciałby w ks. Kopczyńskim widzieć jedynie naukowca, nieczułego na los ludzi. Pozostał on kapłanem, wrażliwym na ludzki los i odważnym. W listopadzie 1794 r. podczas rzezi Pragi zaryzykował własnym życiem i nie bacząc na rosyjskich żołnierzy, przedarł się łodzią na lewy brzeg Wisły, żeby ocalałym z rzezi dostarczyć żywność, odzież i środki opatrunkowe.

Później przez trzy lata (1799–1802) więziony był przez austriackie władze zaborcze. W okresie Księstwa Warszawskiego zasiadał w Izbie Edukacyjnej, która miała na celu rozwój szkolnictwa średniego. To właśnie Izbie zawdzięczamy wprowadzenie i funkcjonowanie tzw. obowiązku szkolnego.

Ks. Onufry Kopczyński zmarł w 1817 r., pochowano go w kościele ojców pijarów w Warszawie. Po powstaniu listopadowym, gdy kościół przekazany został Cerkwi prawosławnej, szczątki ks. Onufrego przeniesiono do zbiorowej, nieoznaczonej mogiły na warszawskich Powązkach. W Czerniejewie pozostał pamiątkowy postument.