Życiodajny motylek

Tarczyca  to niewielki narząd położony u podstawy szyi, który kształtem przypomina motyla. Przechowuje on i uwalnia do krwiobiegu hormony regulujące nasz metabolizm oraz funkcje związane z płodnością. Hormony wydzielane przez ten gruczoł to: tyroksyna (oznaczona symbolem T4), trijodotyronina (T3) oraz kalcytonina. Sprawiają one, że organizm efektywnie wykorzystuje zapasy energii, utrzymując odpowiednią temperaturę. Zapewniają też prawidłową pracę mięśni i układu nerwowego. Hormony tarczycy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Wpływają też na rozwój mózgu dziecka i to już w życiu płodowym oraz  przez pierwsze dwa lata po porodzie. Ich niedobór w okresie płodowym prowadzi u dzieci do trwałego niedorozwoju umysłowego. Zażywanie jodu razem z kwasem foliowym zaleca się również kobietom, które planują zajść w ciążę.

Objawy mogące sugerować występowanie choroby tarczycy to m.in.: przewlekłe zmęczenie i senność (bez wyraźnej przyczyny), nadpobudliwość i nerwowość, niczym nieuzasadniona zmiana masy ciała, nietolerancja zimna, sucha skóra kolan i łokci, nadmierne pocenie się, powiększona tarczyca czy guzki na szyi. W przypadku guzków tarczycy mogą pojawić się trudności z przełykaniem, oddychaniem, ból, chrypka. Zawsze wtedy należy wykonać badanie USG. Pozwala ono jednoznacznie stwierdzić obecność i wielkość guzków, nie daje jednak odpowiedzi, czy guzek jest rakiem. Do tego służy biopsja cienkoigłowa, prawie bezbolesna i całkowicie bezpieczna. Na szczęście tylko niewielki odsetek guzków i zmian widocznych w USG tarczycy stanowią nowotwory złośliwe.

Trudno uchwytny początek

Najczęstszym zapaleniem tarczycy jest choroba Hashimoto, która zwykle przebiega z niedoczynnością, a jedynie rzadko z nadczynnością tego gruczołu. Choroba jest najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy u kobiet w wieku rozrodczym. W pierwszym roku po urodzeniu dziecka nawet u 16 proc. matek może dojść do poporodowego zapalenia tarczycy, odmiany choroby Hashimoto. Choroba ma podłoże autoimmunologiczne, czyli ma związek z niekontrolowaną reakcją organizmu na własne komórki. 12–20 razy częściej dotyka kobiety i często jest przekazywana dziedzicznie. Początek choroby jest zwykle trudno uchwytny. Rozpoznanie następuje zwykle w zaawansowanej postaci choroby, gdy dochodzi do niedoczynności tarczycy. Wśród rzadko występujących objawów wymienia się: wytrzeszcz, obrzęk przedgoleniowy i bóle tarczycy.

Rozchwiany metabolizm

Na nadczynność tarczycy choruje ok. 2 proc. Polaków. U większości pacjentów przyczyną nadmiernej produkcji hormonów tarczycy jest choroba genetyczna Gravesa-Basedowa. W drugiej kolejności przyczyną jest wole guzowate nadczynne. Zbyt duża ilość hormonów tarczycy przyspiesza cały metabolizm, co prowadzi do wielu dokuczliwych objawów (patrz ramka). Nadczynność tarczycy bardzo rzadko występuje u dzieci.

Inaczej z niedoczynnością tarczycy, która często bywa wrodzona. Jak się ocenia, na świat z tą chorobą przychodzi nawet 1 na 4000 noworodków. Niedoczynność tarczycy pojawia się zawsze wtedy, gdy gruczoł tarczycy nie jest w stanie wyprodukować wystarczających ilości hormonów, co z kolei spowalnia procesy metaboliczne organizmu. Skutkiem ciężkiej niedoczynności tarczycy mogą być nawet choroby serca i śpiączka.

Sól z jodem

Właściwe funkcjonowanie tarczycy zależy nie tylko od hormonów wydzielanych przez podwzgórze i przysadkę mózgową, ale także od podaży jodu, który jest niezbędny do syntezy hormonów tarczycy. W Polsce 15 lat temu wprowadzono obowiązek dodawania jodku potasu do soli kuchennej, dzięki czemu udało się niemal wyeliminować choroby tarczycy wynikające z niedoboru w diecie jodu, a częstość występowania bardzo agresywnego raka tarczycy, tzw. pęcherzykowego zmniejszyła się czterokrotnie. Ilość jodu w diecie nie jest jednak wystarczająca dla kobiet w ciąży, dlatego powinny one przyjmować jod w tabletkach. W okresie ciąży i po porodzie niedoczynność tarczycy występuje u ok. 5 proc. kobiet.

Niedobór lub nadmiar jodu może być jedną z przyczyn wola obojętnego. Jest to niezapalne i nienowotworowe powiększenie tarczycy. Wśród innych przyczyn choroby wymienia się m.in. predyspozycje genetyczne i związki wolotwórcze zawarte w zanieczyszczeniach przemysłowych.

Badajmy poziom TSH

Problemy z tarczycą może wykryć proste badanie krwi oceniające poziom hormonu tyreotropowego (TSH). Jest on wydzielany przez przysadkę mózgową i wpływa na produkcję hormonów tarczycy. Mierzenie poziomu TSH zalicza się do podstawowych badań w diagnostyce chorób tego gruczołu. Leczenie w zależności od choroby polega na podawaniu farmaceutyków, radioaktywnego jodu lub operacji chirurgicznej. Usunięcie całego organu jest konieczne tylko w skrajnych przypadkach, np. nowotworów.

Główne objawy niedoczynności tarczycy:

– zmęczenie i senność

– nietolerancja zimna

– pogorszenie pamięci

– zwiększenie wagi ciała

– depresja

– spowolniona akcja serca

– zaparcia

– zaburzenia miesiączkowania

– niepłodność

– bóle stawów lub mięśni

– cienkie i łamliwe włosy

– sucha, łuszcząca się i blada skóra

– obrzęk twarzy, rąk i stóp

– osłabienie libido

Główne objawy nadczynności tarczycy:

– chudnięcie

– nerwowość, rozdrażnienie, niepokój

– przyspieszenie czynności serca

– wytrzeszcz oczu, typowy dla choroby Gravesa–Basedowa

– drżenie rąk, uczucie osłabienia,  częstsze oddawanie stolca lub biegunka

– kłopoty ze snem

– potliwość

– skąpe, rzadsze miesiączki

Główne objawy dużego wola:

– duszność związana z uciskiem tchawicy

– zaburzenia połykania zależne od zwężenia przełyku

– chrypka wywołana porażeniem nerwu krtaniowego wstecznego i niedowładem struny głosowej

– utrudnienie spływu krwi żylnej z górnej części ciała do serca w wyniku ucisku żyły głównej górnej przez wole zamostkowe