Wśród macew

Cmentarz w Josefovie – żydowskiej dzielnicy w Pradze, to najstarszy kirkut w całej Europie. Razem z kilkoma zabytkami leżącymi w pobliżu przetrwał żydowskie pogromy i Holocaust z powodu niedorzecznego – jak się wydawało – pomysłu Hitlera. Wódz Trzeciej Rzeszy, mimo swej nienawiści do Narodu Wybranego, po całkowitym wytępieniu Żydów postanowił jednak niezupełnie o nich zapomnieć. Część praskiego getta miała zostać zachowana i zamieniona w Muzeum Wymarłej Rasy. Dzięki temu koszmarnemu pomysłowi dziś możemy zadumać się nad macewami liczącymi kilkaset lat.

Żydowskie Miasto

Najstarsze kroniki miejskie podają, że już w XI wieku istniały w Pradze dwie osady żydowskie i mieściły się bardzo blisko Rynku Starego Miasta. Pod koniec XI wieku miał miejsce pierwszy zanotowany pogrom i od tej chwili prascy Żydzi izolowali się od reszty miasta: tworząc własną dzielnicę i nie mieszając się z rdzennymi mieszkańcami Pragi. W 1215 roku dzielnicę nazwaną gettem otoczono murem – do dziś nazywa się to miejsce Żydowskie Miasto lub Josefov. Josefov to nazwa nadana przez samych Żydów na cześć cesarza Józefa II, który wydał edykt o tolerancji w 1781 roku. Od tego czasu Żydzi wprawdzie nie musieli już nosić oznaczeń na ubraniach, aby odróżnić się od chrześcijan, bramy getta zostały otwarte, a żydowskie dzieci mogły uczyć się w miejskich szkołach, ale nadal nie było wolno mieszkać Żydom poza gettem. Dopiero w 1848 roku otrzymali oni prawa obywatelskie i polityczne, a getto uzyskało oficjalna nazwę Josefov i zostało włączone do granic Pragi, jako jedna z dzielnic. Najbogatsi Żydzi zaczęli opuszczać swoją dzielnicę i kupowali domy w innych częściach miasta, a Josefov pustoszał. Pod koniec XIX wieku miasto przebudowało Żydowskie Miasto: do dziś stoją tam teraz wielkie secesyjne kamienice czynszowe. Z dawnych czasów przetrwało tylko kilka budynków (w tym Synagoga Staronová, najstarsza zachowana synagoga w Europie) i cmentarz. A Żydzi? Wieloktornie na przestrzeni wieków doświadczali bezpodstwanych oskarżeń i cierpieli wskutek pogromów – największy zdarzył się w Wielkanoc 1389 roku, zabito wtedy 3000 Żydów. Zdarzały się też dobre lata, kiedy to wielu wybitnych Żydów cieszyło się wpływami na dworze Rudolfa II. Także lata międzywojenne były złotym okresem dla tej społeczności. Wkrótce przestała ona istnieć – prascy Żydzi skończyli swoje życie w piecach Auschwitz i w Terezinie.

Mistyka starych macew

Idąc ulicą U Starého hřbitova musimy wysoko podnieść głowę, żeby dojrzeć Stary Żydwoski Cmentarz. Wznosi się znacznie powyżej poziomu ulicy. Na tak niewielkim terenie, gdzie macewy stoją ściśle jedna obok drugiej, pochowano około stu tysięcy osób. Przez wieki było to jedyne miejsce pochówku praskich Żydów i szybko zapełniło się grobami. Kolejne więc kopano warstwowo na wcześniejszych. Ocenia się, że znajduje się tu 12 warstw grobów. Najstarszy nagrobek należy do uczonego i poety Awigdora Kara, autora historii o pogromie Żydów z 1389 roku,  i pochodzi z 1439 roku. Ostatni zmarły pogrzebany w tym miejscu to Mosze Beck w 1787 roku.

Wejście do Beth Chaim (po hebrajsku oznacza to „dom życia”) znajduje się obok synagogi Pinkasa. Leży tutaj wielu znanych Żydów, m.in. Mordechaj Meisel, burmistrz Miasta Żydowskiego za panowania Rudolfa II, David Gans, historyk i astronom żyjący na przełomie XVI i XVII wieku, rabin David Oppenheim,kolekcjoner hebrajskich rękopisów. W południowo-wschodnim rogu cmentarza znajduje się Kopiec Nephele, miejsce, gdzie grzebano dzieci martwo urodzone i zmarłe przed ukończeniem pierwszego roku. W cmentarnej ścianie umieszczono fragmenty XIV-wiecznych macew pochodzących ze starszego jeszcze cmentarza, który mieścił się przy ul. Vladislavovej.

Najsłynniejszym grobem na Starym Żydowskim Cmentarzu jest mogiła zmarłego w 1609 roku rabina Jehudy ben Bezalela znanego jako rabin Löw.

Golem

Rabin Löw był wszechstronnie wykształconym uczonym i mistykiem kabalistą. Z jego postacią związana jest niezwykła legenda. Mówi ona o tym, że gdy w szesnastowiecznej Pradze nasiliły się ataki na Żydów, rabin Löw ulepił z gliny wielką postać o ludzkim kształcie. Za pomocą zaklęć i kabalistycznej magii ożywił ją, wkładając w usta Golema kartkę papieru z napisem „emet”, czyli „prawda”. Z kolei wymazanie pierwszej litery dawało słowo „met”, czyli „śmierć” i odbierało życie Golemowi. Słowo „golem” oznacza nieforemną masę, hałdę gliny, którą miał przed sobą Bóg, zanim uformował rysy twarzy Adama. Golem rabina Löw miał być bezmyślnym służącym, ale wpadł w szał podczas pogromu Żydów i nagle zaczął mordować tych, którym służył. Rabin Löw unieruchowmił go, a potem ukrył na strychu Synagogi Staronovej. Legenda o Golemie jest wciąż żywa wśród praskich Żydów, a pamięć o rabinie Löw nadal czczona. W Staronovej Synagodze stoi krzesło rabina, którego nie może używać nikt inny. Psalm 92 jest tam czytany dwa razy, ponieważ rabinowi Löw zakłócono czytanie, zawiadamiając go, że Golem wpadł w szał w mieście. Legenda mówi, że rabin przerwał wówczas nabożeństwo, uspokoił Golema, a potem wrócił i odczytał psalm na nowo.

W tym roku Praga świętuje czteryset lecie śmierci najsłynniejszego praskiego rabina. Na jego nagrobku znajdziemy wiele kamyków: Żydzi zamiast kwiatów kładą na grobach kamienie. Zwyczaj ten ma ponad 3 tysiące lat i upamiętnia groby Izraelitów zmarłych podczas wędrówki na Synaju. Cadykom pisze się na karteczkach prośby, które są zanoszone do Boga.

Symbolika nagrobków żydowskich

Błogosławiące dłonie – groby kapłanów

Dzban i misa – groby lewitów

Księga – groby rabinów, uczonych i ogólnie mężczyzn jako wyraz spełnienia nakazu studiowania Tory i Talmudu

Świecznik – groby kobiet, ponieważ zapalenie świeczek w szabat to najważniejsza powinność religijna kobiet

Korona – oznacza Torę, pobożność; zmarły był wyjątkowo szanowany w społeczności

Puszka ofiarna – podkreśla hojność zmarłego

Gwiazda Dawida – to starożytny ornament i znak magiczny, dopiero od XVII wieku funkcjonujący jako symbol ludu Izraela

Lew – oznacza imię zmarłego – Jehuda, a także Lejb i Arie

Ptak – częsty motyw na grobach kobiet, może oznaczać niewinną dziewczynę

Gołąb – oznacza zgodę i miłość małżeńską, metafora wiecznego spokoju duszy

Owca – matczyna opiekuńczość, a także imię Rachela

Winorośl – owocna praca, duchowe bogactwo

Brama – symbol przejścia od świata ziemskiego do życia wiecznego