Muszle świętego Jakuba

Santiago de Compostela to cel licznych szlaków pielgrzymkowych, które Europejczycy przemierzają już od IX wieku. Współcześnie uważa się, że kult Jakuba Apostoła znacznie przyczynił się do integracji i ukształtowania tożsamości europejskiej. Opowiada o tym wystawa "Szlaki, z których zrodziła się Europa. Pielgrzymowanie do Santiago de Compostela i jego obraz w sztuce", którą można oglądać w Krakowie.

Był czas, kiedy pielgrzymki do Santiago de Compostela miały znaczenie tej rangi co pielgrzymki do Rzymu czy Ziemi Świętej. Docierali tam mieszkańcy całej średniowiecznej Europy. To niezwykłe miejsce w hiszpańskiej Galicji okazuje się być nie tylko centrum kultu, który stamtąd rozprzestrzeniał się na całą Europę i miał duże znaczenie dla cywilizacji, ale także wyrosłej z tego kultu sztuki. Wystawa w Krakowie daje niepowtarzalną okazję do podziwiania dzieł sztuki i przepięknych przedmiotów, z których wiele na co dzień przechowywanych jest w zamkniętych archiwach czy skarbcach kościelnych całej Europy.

Pielgrzymowanie

Święty Jakub, apostoł, był biskupem Jerozolimy i jako pierwszy z apostołów poniósł śmierć męczeńską. W czasie zdobycia Ziemi Świętej przez Arabów w VII wieku nieznani chrześcijanie potajemnie wywieźli szczątki Jakuba do Hiszpanii i tam złożyli do grobu. To jednak nie koniec tajemniczej historii ciała św. Jakuba, bowiem wkrótce i do Hiszpanii wtargnęli Maurowie. Ciało zostało ukryte i przez ponad wiek nie wiadomo było, gdzie zostało złożone. Dopiero na początku IX wieku biskup Teodomir (zm. 830 r.) odnalazł grób apostoła w odległym, północno-zachodnim zakątku Półwyspu Iberyjskiego. Opowiada o tym pierwsza część ekspozycji, nazwana "Narodziny kultu". Obejmuje ona pisane przekazy poprzedzające odkrycie grobu i obrazuje rozprzestrzenianie się informacji na obszary położone po drugiej stronie Pirenejów.

Wszystkie części wystawy są równie ciekawe. Na przykład kolejna, poświęcona analizie szerzenia się kultu św. Jakuba, zwraca uwagę także na kryzys, jaki pociągnął za sobą atak reformacji XVI wieku, podważającej podstawy kultu. Niezwykle przedstawiają się rozdziały dotyczące pielgrzymów ("Pielgrzymi: powracający podróżni"): oprócz strojów i muszli przypinanych do paska obecne są tu także dzieła sztuki przedstawiające sławnych pątników (rzeźba świętej Brygidy Szwedzkiej z ok. 1400 roku czy wizerunek Karola V pędzla Bernaerta van der Stock, zwanego Mistrzem Magdaleny z ok. 1520-1522 roku). Piękny rękopis, piąta księga Codex Calixtinus, czyli "Przewodnik pielgrzyma", poświęcona jest m.in. "ciałom świętych, którzy spoczywają wzdłuż drogi do Santiago tak, by nawiedzali je pielgrzymi". To jedno ze źródeł przeglądu fascynującego zespołu praktyk religijnych obowiązujących na szlaku do Santiagio de Compostela.

Sztuka

Organizatorzy za najważniejszą część wystawy uważają tę, która skupia się na rzeczywistym wpływie pielgrzymowania na sztukę. Zgromadzono wiele wizerunków św. Jakuba nazwanych "sztuką drogi", w tej też części znajdują się przedstawienia odnoszące się do legend i cudów św. Jakuba oraz pamiątki z pielgrzymki. "Sztuka wzdłuż drogi" to sztuka niezwiązana bezpośrednio z kultem św. Jakuba, występująca wzdłuż dróg pielgrzymkowych, a będąca świadectwem wymiany artystycznej.

Wreszcie dochodzimy do celu: Santiago de Compostela. Tutaj wystawa prezentuje kolejne etapy rozwoju "świętego miejsca", począwszy od trzeciej dekady IX wieku aż po wiek XVIII, w tym też architekturę i dekorację kolejnych świątyń.

Hiszpanie przywieźli do Krakowa ponad sto eksponatów - to pierwszy w Polsce pokaz tak wybitnych dzieł, głównie średniowiecznej, ale i nowożytnej sztuki. Obrazy, rzeźby, dokumenty, manuskrypty, przedmioty rzemiosła artystycznego pochodzą z kolekcji hiszpańskich, belgijskich, czeskich, francuskich, niemieckich, portugalskich i polskich.

Muszle św. Jakuba są najczęstszym elementem dekoracyjnym na tej wystawie. Nie dowiemy się jednak, dlaczego kojarzone są z postacią apostoła. Podobno nikt tego tak naprawdę nie wie.