Przybliżanie Boga

Tematy biblijne, zwłaszcza te związane z Nowym Testamentem, były i są nadal chętnie podejmowane przez twórców literatury. Najczęściej pojawiają się te związane z Bożym Narodzeniem, Męką Pańską i Zmartwychwstaniem. Najbardziej ekspresywnie Mękę Chrystusa przeżywali twórcy średniowiecza. Prawdą jest, że nierzadko, obok tekstów z Nowego Testamentu czy apokryfów, czerpano z łacińskich utworów. Wzbogacano je o motywy i wątki związane ze współcierpiącą Matką, chętnie też oddawano w naturalistyczny sposób obrazy tortur zadawanych Chrystusowi. Powstające dzieła miały stanowić podstawę do nabożnych medytacji i ożywiać kult Męki Pańskiej. Niemałe znaczenie miały tu na pewno nabożeństwa pasyjne: Droga krzyżowa czy Gorzkie żale. Początki polskiej prozy pasyjnej są datowane już na koniec XIII wieku, powstałe w otoczeniu, a być może z inicjatywy samej św. Kingi. Z utworów średniowiecznych traktujących o Męce Pańskiej należy wymienić: "Rozmyślania dominikańskie" czy "Sprawę chędogą o męce Pana Chrystusowej".

Liturgia a teatr

Niemały wpływ na rozwój teatru średniowiecznego miała liturgia wielkanocna. Początkowo w niedzielę wielkanocną odgrywano krótkie scenki stanowiące ilustracje do opisanych w Ewangelii wydarzeń, które z czasem przerodziły się w misteria, oparte na wątkach biblijnych, wystawiane początkowo w kościołach, potem na placach miejskich. Najpopularniejsze były misteria Bożonarodzeniowe, pasyjne i wielkanocne. Do najciekawszych utworów, który być może stanowił niegdyś fragment jakiegoś widowiska misteryjnego, należy tzw. "Lament świętokrzyski", inaczej zwany m.in ."Żalami Matki Boskiej pod krzyżem". Anonimowy autor przedstawia w niezwykle przejmujący sposób cierpienia Maryi stojącej pod krzyżem Jezusa. Jej monolog przesiąknięty jest bólem, bezradnością, skargą i rozpaczą. Maryja jest symbolem ludzkiego cierpienia, wywołuje współczucie i żal. Przypuszcza się, że utwór ten mógł być odtwarzany w Wielki Piątek, podczas adoracji krzyża.

W średniowieczu dużą popularnością cieszyły się też pieśni religijne, związane przede wszystkim z wydarzeniami Wielkiego Tygodnia - tzw. pieśni pasyjne. Najbardziej znana jest pieśń bernardyna bł. Władysława z Gielniowa (ok. 1440-1505) zaczynająca się od słów "Jezusa Judasz przedał za pieniądze nędzne". Autor w naturalistyczny i dramatyczny wręcz sposób przedstawia cierpienia Jezusa, podkreślając przy tym Jego postawę pełną pokory, cierpliwości i godności. Męce Chrystusa towarzyszy Jego Matka, która obecna jest już podczas sceny wydania wyroku przez Piłata. Jest świadkiem krzyżowania, śmierci swojego Syna i złożenia ciała do grobu. Maryja przeżywa duchową mękę, patrząc na cierpienia Jezusa. Jej postawa ma znamiona głęboko ludzkiej rozpaczy, wydaje się, że nie potrafi udźwignąć bólu Syna. Utwór kończy się poleceniem skierowanym do wiernych, by czytano i śpiewano "żołtarz Jezusowy" i odmawiano modlitwy zgodnie z porządkiem różańcowym.

Znak życia i śmierci

Na szczególną uwagę zasługuje mało znany wiersz A. Mickiewicza pt. "Mędrcy". Motyw męki został tu przedstawiony w bardzo ciekawy, intrygujący wręcz sposób. Oprawcami Chrystusa są tytułowi mędrcy, którzy ponad wszystko cenią sobie rozum i logikę. Manifestują swoją pychę i pewność siebie. Mędrcy nie są typowymi mordercami, a Chrystus doznaje tu nie tyle cierpień czysto fizycznych, co mających swe źródło w ludzkiej pysze. Ból zadają Mu oni swoimi szyderstwami, odarciem Boga z Jego tajemnicy, naukową dociekliwością, swym dumnym postępowaniem. Wydaje im się, że pokonali Boga, ale tak przecież nie jest - "Bóg żyje, tylko umarł w mędrców duchu".

W Ewangelii czytamy, że ciało Jezusa zabrał i złożył w grobie wykutym w skale Józef z Arymatei (por. Łk 23, 50-54). Do tego wydarzenia nawiązuje utwór najbardziej znanego poety-księdza J. Twardowskiego. Tytułowe zdejmowanie z krzyża rozpoczyna się w milczeniu, nie ma bowiem już sensu pytać, czy boli, jest to niejako adoracja umęczonego ciała. Rozpoczyna się od głowy Chrystusa, od odgarnięcia włosów "spod za ciężkiej korony". Potem wyjmowane są ciernie, ręce i nogi uwalniane są z gwoździ, w między czasie Twardowski ociera zastygłą łzę z twarzy Chrystusa. Teraz pozostaje już tylko modlitwa "do serca o serce", bo tylko w ten sposób można się porozumieć.

Męka Chrystusa była i jest nadal chętnie przedstawiana nie tylko w literaturze, o czym świadczy najnowszy film Mela Gibsona "Pasja". Krzyż jest znakiem życia i śmierci, narzędziem zbrodni, ale i wyzwolenia. Cierpienia Jezusa nie miałyby sensu, gdyby nie było zmartwychwstania. Wiedzieli o tym także ci, którzy podejmowali tematykę pasyjną, skoro wielu z nich kontynuowało ten motyw, przedstawiając chwałę Zmartwychwstałego.