List w formie motu proprio

Listy apostolskie są najstarszą formą wypowiedzi widzialnej głowy Kościoła. Znajdujemy je już na kartach Pisma Świętego. Nadal pozostają jedną z form  zwyczajnego nauczania papieskiego.

Dzięki pisarzom chrześcijańskim zachowały się do naszych czasów nieliczne listy (bądź ich fragmenty) pochodzące z pierwszych trzech wieków chrześcijaństwa. Dopiero od czasu edyktu mediolańskiego (313 r.), który gwarantował chrześcijanom wolność wyznania, wzrosła rola papieża, a tym samym liczba papieskich dokumentów. Widać to zwłaszcza w średniowieczu. To wówczas wykształciło się przekonanie, że listy, adresowane zwykle do konkretnych osób, mogą mieć zastosowanie w odniesieniu do grup, wspólnot czy całego Kościoła. Również już w średniowieczu zaczęto kopiować listy apostolskie papieży i przechowywać je w archiwach. Dzięki temu przetrwały do naszych czasów prawie wszystkie listy papieża Innocentego III (1198–1216).

Jak wspomniałem, listy apostolskie mają istotne znaczenie w nauczaniu papieskim w czasach współczesnych. Na szczególną uwagę zasługują listy w formie motu proprio. Z reguły są one krótkie, mają charakter dekretu, powstają z własnej inicjatywy papieża (łac. motu proprio  – z własnej inicjatywy). Prawa i twierdzenia ustanowione przez papieża w takim dokumencie są  niezależne od okoliczności zewnętrznych – czyli niewymuszone przez nie. Natomiast udzielone przywileje i dyspensy są ważne nawet wtedy, gdy nie zgadzają się z innymi przepisami prawa kanonicznego czy przywilejami.

Pierwszy list w formie motu proprio wydał papież Innocenty VIII w 1484 r., natomiast ostatnim dotychczas opublikowanym jest Normas nonnullas papieża Benedykta XVI z 22 lutego 2013 r., wprowadzający istotne zmiany prawa kościelnego, szczególnie w perspektywie zbliżającego się wtedy konklawe. Benedykt XVI napisał jeszcze 18 tego typu dokumentów. Wśród nich list w formie motu proprio Porta fidei (Podwoje wiary), wydany  11 października 2011 r., ogłaszający Rok Wiary w Kościele katolickim.

Należy też wspomnieć o listach w formie motu proprio papieża Jana Pawła II, który ogłosił ich 34. Jako pierwszy – list Beata Hedvigis (Błogosławiona Jadwiga) z 8 grudnia 1981 r., ustanawiający papieską akademię teologiczną w Krakowie. Ostatni – Misericordia Dei (Z miłosierdzia Boga) o niektórych aspektach sprawowania sakramentu pokuty, ukazał się 7 kwietnia 2002 r.

Papieże XX i XXI w. wydali 164 listy w formie motu proprio. Z tej liczby najwięcej wyszło spod pióra Pawła VI (48), a najmniej  – Piusa XII i Benedykta XV (po 11). Wszystkie listy papieskie, jak również dokumenty wydawane przez Stolicę Apostolską, znajdują się w Acta Apostolicae Sedis (Akta Stolicy Apostolskiej), czyli oficjalnym organie prasowym Stolicy Apostolskiej, który powstał 29 września 1908 r. na mocy dekretu papieża Piusa X. Pierwszy numer AAS ukazał się 1 stycznia 1909 r.