Słowniczek pojęć etycznych: Wspólnotowe aspekty sprawiedliwości

Aczkolwiek cnoty były już tematem naszej refleksji, warto przy niektórych z nich się zatrzymać. Jedną z najważniejszych spośród nich, a zarazem taką, która dzisiaj, we współczesnym języku, bywa nazywana częściej wartością niż cnotą, jest sprawiedliwość.

Sprawiedliwość w znaczeniu ogólnej dobroci moralnej utożsamiano ze zgodnością z prawem lub posłuszeństwem wobec niego. Już jednak Ary­stoteles nie traktował jej jako cnoty indywi­dualnej, ale jako cnotę, która jest odniesiona do innych ludzi. Takie rozumienie było konsekwencją rozumienia prawa – wszak ono dotyczy przede wszystkim życia w społe­czeństwie i postępowania względem innych ludzi. Sprawiedliwość jest zatem nade wszystko cnotą społeczną.

W znaczeniu węższym sprawiedliwość oznacza pewne sfery i cechy postępowania, zwią­zane na przykład z zawieraniem umów, prowadzeniem inte­resów, podziałem korzyści i strat, wyrównywaniem rachunków.

Współ­cześnie owe klasyczne rozróżnienia poczynione przez Arystotelesa jeszcze bardziej się poszerza o społeczny, wspólnotowy punkt widzenia. Stąd też utarło się charakterystyczne dla naszych czasów pojęcie sprawiedliwości społecznej, choć sprawie­dliwość ze swej istoty jest przecież społeczna. Tak naprawdę nie ma innej sprawiedliwości niż społeczna. Określenie to (sprawiedliwość społeczna) wydaje się raczej oddawać stan naszej świadomości niż stan fatyczny.

Tak więc, ze względu na fakt życia człowieka w społe­czeństwie, wyróżnia się do dziś trzy odmiany sprawiedliwo­ści: współdzielczą, rozdzielczą i wymienną. Każdej z nich warto poświęcić kilka słów uwagi.