Słowniczek pojęć etycznych - Cnota jako środek środek

Doktryna środka została przejęta do koncepcji cnoty przez Arystotelesa od pitagorejczyków. Pojęcie środka albo średniej w sensie matematycznym oznaczało u nich koncepcję środka między ekstremami, który łączy i uzgadnia najlepsze właściwości obydwu. Pitagorejczycy stosowali koncepcję środka między innymi dla określenia zdrowia, jako stanu pośredniego między nadmiarem a niedostatkiem w odniesieniu do temperatury ciała, ilości płynu w organizmie, uprawiania ćwiczeń fizycznych itd.

Arystoteles dokonał rozróżnienia między „środkiem samej rzeczy” a „środkiem ze względu na nas”. Stan pośredni, według niego, czyli środek, nie stanowi jednego ściśle określonego punktu pomiędzy skrajnościami, lecz przybiera różne wartości dla różnych osób i w różnych okolicznościach. Co jest umiarkowane dla atlety, może takim nie być dla osoby prowadzącej siedzący tryb życia. „Jeśli bowiem zjeść dziesięć min jest dla kogoś za dużo, dwie zaś miny – za mało, to kierownik ćwiczeń atletycznych nie każe mu zjadać sześciu min; bo i ta ilość może być dla tego, kto ją otrzyma, zbyt wielka albo niedostateczna (...)”. Nie chodzi zatem o „(...) środek samej rzeczy, lecz środek ze względu na nas”.

Zgodnie z tymi założeniami, cnota etyczna jest wypośrodkowaniem pomiędzy dwoma wadami, z których jedna grzeszy brakiem, a druga nadmiarem. Wypośrodkowanie nie jest jednak zgodą na przeciętność, lecz jej przeciwieństwem. „Słuszny środek” jest bowiem wzniesieniem się ponad skrajności. Jest on jakby „szczytem”, to znaczy najwyższym punktem pod względem realizacji wartości.