Ciałem się stało

Jedna z największych herezji początku chrześcijaństwa dotyczyła ciała Jezusa. Doketyzm – od greckiego δοκεῖν (dokein): wydawać się, mniemać, przypuszczać – zakładał, że ciało Chrystusa nie było rzeczywiste. Zwolennicy tej doktryny podważali nie tylko wcielenie, ale też zbawienie ludzkości poprzez mękę, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa. Oznaczałoby to, że Jezus był tylko pozornie człowiekiem, nie miał rzeczywistego, fizycznego ciała ludzkiego. Tym samym pozorne były również jego cierpienia i śmierć na krzyżu. Taki pogląd za herezję uznał pierwszy sobór nicejski, którego 1700. rocznicę niedawno świętowaliśmy.

Ma granice nieskończony

W świecie pierwszych wieków chrześcijaństwa nie było niczym nowym przedstawianie bogów w ludzkiej postaci. Znane są posągi i wizerunki bogów greckich i rzymskich. Pośród hieroglifów patrzą na nas bogowie egipscy, niesamowitość bóstwa wyrażona przez hybrydę ciała ludzkiego i zwierzęcego. W tym kontekście Izraelici, którym Bóg zakazał wykonywania swojego wizerunku, byli odosobnieni kulturalnie. Wiemy z przekazu Starego Testamentu, że niejednokrotnie zakaz ten sprawiał Izraelitom kłopot. Jakże trudna musiała być wiara w to, że Bóg, który jest jedyny i prawdziwy, a przez to większy od pogańskich bóstw, tak wielki, że nie można było tworzyć Jego wizerunku, mógł ukazać się w ciele człowieka. Co więcej, człowieka nie stworzonego, i nie takiego, który zstąpił z nieba w dorosłej postaci, ale zrodzonego z ciała kobiety, będącego po prostu dzieckiem. To wyzwanie także dla artystów, dla sztuki sakralnej, bo po nicejskim soborze rozpoczęto coraz mocniej przedstawiać w sztuce dogmaty wiary. Nie mniej ważne dla tego procesu było to, że około IV wieku jako osobne święto zaczęto obchodzić Boże Narodzenie.

Nie od razu jednak ciało Chrystusa było eksponowane w obrazie. W najsłynniejszej ikonie Bożego Narodzenia Jezus jest ściśle owinięty w materiał, widać tylko Jego główkę. Inną cechą bizantyjskich i wczesnoromańskich przedstawień było pokazywanie Jezusa jak osoby dorosłej, tylko mniejszych rozmiarów, często w koronie na głowie. Takiego zobaczymy Go na przykład w rzeźbie (Madonna z Montserrat, Madonna z Saint-Martin-des-Champs) czy ikonach bizantyjskich typu Hodegetria, jak nasza rodzima Madonna z Jasnej Góry. Dopiero w dojrzałym już średniowieczu, dwanaście wieków po Chrystusie, zaczęto przedstawiać Go jako dziecko, choć ubrane w dorosłe szaty. Z kolei żłóbek czy stajenkę oddawać miały wnętrza z danej epoki. Dopiero u schyłku średniowiecza w Europie zaczęto przedstawiać nowo narodzonego Jezusa nie tylko jako niemowlę, ale wprost nagiego bobasa. Podobnie Madonny, także jak Hodegetria ukazujące Jezusa, trzymały w dłoniach lub na ramieniu nagie lub ledwo przykryte czymś dziecko. Nagość małego Jezusa mogła też doprowadzić do skandalu, bohaterem jednego z nich był Caravaggio. Z bazyliki św. Piotra usunięto jego obraz Madonna z wężem, przedstawiający Marię ze św. Anną i małym Chrystusem, bynajmniej nie ze względu na nagość. Model Jezusa był bowiem przedstawicielem rzymskiego plebsu – i to, a nie obnażone ciało, nie mieściło się w głowie ludziom epoki baroku.

Zobaczyć Mesjasza

Epifania, czyli objawienie się Boga ludziom, które uroczyście obchodzimy 6 stycznia, ma także potencjał ikoniczny. W tryptyku Pokłon trzech króli Hieronima Boscha, choć znów bohaterowie przebrani są w stroje z epoki, Maryja trzyma na kolanach nagiego Jezusa. Wydaje się to dziwne, wszakże maleńkie dzieci chronimy przed zimnem, ich delikatne ciało otulamy ubrankami czy pieluchą. Maryja jednak pokazuje prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka, Mesjasza, którego istota zamknięta jest w ludzkim ciele. Dla Mędrców, nie do końca wiedzących, co ich spotka na końcu drogi, musiało być to szokiem – ten, który ma rządzić całym światem, jest nie tylko ubogim, urodzonym w nędznych warunkach dzieckiem, ale też jego ciało jest najprawdziwszym ciałem, takim, które może cierpieć, skaleczyć się, a nawet… umrzeć.

Wracając do tryptyku Boscha, w głównej części obrazu nie zobaczymy św. Józefa. Gdzie on jest? W oddali, w lewym skrzydle tryptyku suszy pieluchy przy ognisku. Cóż, także Jezus potrzebował ich czystych i świeżych. Jest jeszcze jeden częsty motyw w ukazaniu epifanii. Na wielu obrazach mały Jezus dotyka głowy jednego z mędrców lub chwyta rączką jego dłoń. To nie tylko element przypadkowej zabawy czy ludzkiej czułości. To symbol – mędrzec dotyka ciała Chrystusa, rozpoznając, że nie jest to fantom czy pozorny człowiek, ale człowiek z krwi i kości. W przedstawieniach pokłonu trzech króli ciało Jezusa ukazywane jest zazwyczaj w sposób podkreślający Jego jednoczesną kruchość i boskość. Spotkanie z Bogiem w ludzkim ciele daje nadzieję, że każdy człowiek może być zbawiony.

Oto mój Syn

Dorosły już Jezus udaje się do swojego kuzyna, a zarazem proroka, Jana Chrzciciela, by przyjąć chrzest. Polega on na zanurzeniu się w rzece Jordan. Choć pobożne przedstawienia nakładają na biodra Jezusa opaskę, to raczej bardziej prawdopodobne jest to, że Chrystus wszedł do Jordanu w stroju Adama. Jeden z fresków ukazuje takiego Jezusa, zanurzonego aż po ramiona w wodzie, którego głowy dotyka z brzegu rzeki Jan. Tak łączy się niebo z ziemią, Bóg ze swoim stworzeniem. Następuje teofania – ukazanie się Boga w widzialnej postaci. Już nie tylko objawienie się Go w ciele, ale i w swojej boskiej naturze; co ciekawe, i w tekście biblijnym, i na wspomnianej ikonie ciało przybiera trzecia osoba Trójcy Świętej – jest to postać jakby gołębicy. Jest i w tym obrazie Bóg Ojciec. W tekście to Jego głos, a w obrazie dłoń, wyciągnięta z nieba ku ziemi, w mesjańskim geście.

W ikonografii chrztu w Jordanie ciało Jezusa ukazywane jest jako znak pokory, czystości i początku misji. Jego półnagość podkreśla pełne przyjęcie ludzkiej natury oraz gotowość do zstąpienia w wody symbolizujące grzech świata, choć sam pozostaje bez grzechu. Smukła, harmonijna sylwetka wyraża duchową równowagę, a spokojna postawa – dobrowolne poddanie się woli Ojca. Zstępujący Duch Święty wskazuje na jego przebóstwienie, dlatego ciało nie jest przedstawiane zmysłowo, lecz jako narzędzie objawienia i zapowiedź przyszłego odkupienia. U Petera Paula Rubensa dłoń Boga zastępuje światło, a Chrystus ma atletyczne niemal ciało, znów Jan chrzci Jezusa z brzegu, a za nim kolejne osoby obnażają się, by zanurzyć ciało w Jordanie i oczyścić się z grzechu.

Jak w przedstawieniach Bożego Narodzenia i epifanii symbolicznie Jezusa pokazywała Jego Matka, tak w chrzcie sam Bóg publicznie ogłasza, że Jezus jest Jego synem. Ten umiłowany Syn, w swej boskiej i ludzkiej naturze, w ciele człowieka jest tym, którego mamy słuchać. Jednak to, dlaczego dla naszej wyobraźni i dla naszej duchowości ważne jest pokazywanie cielesności Jezusa, wyraził chyba najlepiej św. Jan od Krzyża, w swoim utworze O Wcieleniu. Jezus, odpowiadając na prośbę Boga o przyjście na świat, odpowiada:

„I pragnę spełnić, Ojcze,

Woli Twojej zamiary,

Bo przez to się objawi

Twoja dobroć bez miary.

Objawi się Twa wszechmoc,

Twojej mądrości zdroje.

Pójdę ludziom na ziemi

Ukazać piękno Twoje!”