O księgach nie zapomnę...

Doktor Jadwiga Rył, emerytowany kustosz Biblioteki Katedralnej, trafiła do gnieźnieńskiego Archiwum Archidiecezjalnego trochę przez przypadek. Blisko pół wieku temu, gdy studiowała filologię romańską na Uniwersytecie Warszawskim, w jednym z kościołów stolicy zorganizowano cykl wykładów, które prowadził ks. kard. Stefan Wyszyński. Nie opuściła żadnego. Zapraszała innych. Pewnego dnia duszpasterz akademicki i jednocześnie ówczesny kapelan Prymasa Polski zapytał ją, czy nie podjęłaby się wykonania pewnej pracy. Szukano kogoś, kto zna łacinę i mógłby przygotować solidną dokumentację źródłową dla monografii o gnieźnieńskiej Bazylice Prymasowskiej. Zgodziła się. Zbieranie i systematyzowanie archiwalnych materiałów zajęło jej trzy lata.

Kustosz...

- Biblioteka mieściła się wówczas w pomieszczeniach dobudowanych w osiemnastym wieku do północnej części katedry - tłumaczy. - Na parterze urządzono lektorium, wyżej natomiast magazyny. Zaadaptowano na nie strych nad całą nawą boczną bazyliki oraz kilka kondygnacji w przylegającej do biblioteki wieży. Warunki były trudne, miejsca niewiele, ale pracowało się z radością. Archiwum Archidiecezjalne, a zwłaszcza stanowiąca jeden z jego działów Biblioteka Katedralna, zawsze były oczkiem w głowie Prymasa Tysiąclecia. Odwiedzał je regularnie. Pytał o różne szczegóły. Pani Jadwiga wspomina te wizyty z nieukrywanym wzruszeniem. - To był wspaniały człowiek - mówi. - Miał w sobie ogromny hart ducha i jednocześnie niewyczerpane pokłady życzliwości. Bardzo mu zależało, by te bezcenne zbiory przetrwały i służyły przyszłym pokoleniom.

Niestety, księgozbiór już wówczas był bardzo uszczuplony. W 1942 roku hitlerowcy przetransportowali zgromadzone w bibliotece dzieła do Poznania, a cenniejsze rękopisy wywieźli w głąb Rzeszy. Wróciły do Gniezna w 1958 roku z Moskwy. Odszukanie i sprowadzenie reszty woluminów wymagało ogromnego nakładu pracy i pochłonęło mnóstwo czasu. Część nie przetrwała wojny, część była w opłakanym stanie. Jak mówi dr Jadwiga Rył, wielu nie dało się nawet otworzyć, leżały bowiem kilka lat w błocie i po prostu "skamieniały". Inne były zbutwiałe i poważnie uszkodzone. Brakowało okładek, kart tytułowych, a niekiedy także kilkudziesięciu, a nawet kilkuset stronic. Ich "tożsamość" ustalano na podstawie zachowanej treści. Było to niezwykle karkołomne i czasochłonne zadanie, niemniej bezcenny zbiór wrócił tam, gdzie od wieków było jego miejsce - na Wzgórze Lecha.

...i wykładowca

Doktor Jadwiga Rył opiekowała się Biblioteką Katedralną przez kilkadziesiąt lat swojego życia. W oparciu o zebrane przez nią materiały źródłowe wydano m.in. dwutomową monografię Bazyliki Prymasowskiej w Gnieźnie, katalog przechowywanych w Archiwum cennych rękopisów oraz katalog inkunabułów otrzymanych z seminarium gnieźnieńskiego. Przez sześć lat wykładała w murach tej szacownej uczelni język francuski. Uczyła m.in. obecnego arcybiskupa metropolitę poznańskiego ks. abp. Stanisława Gądeckiego, biskupa Astany w Kazachstanie ks. abp. Tomasza Petę, biskupa łowickiego ks. bp. Andrzeja Dziubę oraz biskupa siedleckiego ks. bp. Zbigniewa Kiernikowskiego. Przez pewien czas współpracowała także z Biblioteką Narodową oraz British Museum w Londynie. O swej długoletniej pracy w gnieźnieńskim Archiwum Archidiecezjalnym mówi: benedyktyńska.

- Lubiłam ją - przyznaje. - Ale najwyższy czas odpocząć. Dziś, po tych wszystkich latach jestem szczęśliwa, że mogłam się przyczynić do uratowania i zachowania dla potomnych tylu cennych zabytków kultury polskiej.