Odwaga spotkania

Ten pierwszy, historyczny zjazd gnieźnieński, odbył się w roku 1000 i był w istocie synodem kościelnym zorganizowanym przy okazji pielgrzymki cesarza Ottona III do grobu św. Wojciecha. Wraz z władcą do Gniezna przybyli wysłannicy papiescy, m.in. kard. Robert i Radzym Gaudenty, brat przyrodni św. Wojciecha, pierwszy pasterz utworzonej nieco wcześniej i ogłoszonej podczas zjazdu archidiecezji i metropolii gnieźnieńskiej z trzema podległymi biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu.
Pielgrzymka cesarza miała jednak szerszy cel. Chciał zacieśnienia relacji z młodym państwem polskim, które w myśl jego koncepcji cesarstwa uniwersalistycznego miało stanowić ważną część odnowionej chrześcijańskiej Europy obok Niemiec, Włoch, Francji i Węgier. Realizację tej idei przerwała przedwczesna śmierć cesarza w 1002 roku (miał zaledwie 22 lata), wraz z którą zakończyły się również przyjazne stosunki polsko-niemieckie.

Wspólnota ducha
Do idei zjednoczeniowej Ottona III powrócił po niemal tysiącu latach papież Jan Paweł II, który w 1997 roku w Gnieźnie mówił, że „nie będzie jedności Europy, dopóki nie będzie ona wspólnotą ducha”. Razem z rzeszą pielgrzymów słów tych słuchali prezydenci siedmiu państw europejskich: Polski – Aleksander Kwaśniewski, Czech – Václav Havel, Niemiec – Roman Herzog, Węgier – Árpád Göncz, Słowacji – Michal Kováč, Litwy – Algirdas Brazauskas i Ukrainy – Leonid Kuczma. Ich spotkanie w Gnieźnie w obecności papieża nazwano później II Zjazdem Gnieźnieńskim.
III Zjazd Gnieźnieński odbył się w tysięczną rocznicę historycznej pielgrzymki Ottona III, z okazji Wielkiego Jubileuszu Chrześcijaństwa w roku 2000. Do Gniezna przyjechało pięciu prezydentów: Litwy – Valdas Adamkus, Niemiec – Johannes Rau, Słowacji – Rudolf Schuster, Węgier – Árpád Göncz i Polski – Aleksander Kwaśniewski. Legat papieski kard. Angelo Sodano mówił wówczas, że nowy, wspólny dom europejski, jeżeli ma być trwały, potrzebuje solidnego fundamentu, a fundamentem tym – który dawał oparcie Europie i światu w ciągu minionych dwóch tysięcy lat – jest Jezus Chrystus i Jego Ewangelia. Szczególnym momentem spotkania było nabożeństwo ekumeniczne, podczas którego przedstawiciele trzech tradycji chrześcijańskich w Polsce – prymas Polski kard. Józef Glemp, zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego abp Sawa oraz biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburgskiego Jan Szarek przeprosili w imieniu swoich wspólnot wyznaniowych za zniekształcanie sumienia, obojętność na cierpienie i egoizm oraz pychę i poniżanie innych.

Quo vadis, Europo?
Trzy lata później, w marcu 2003 roku, kiedy starania Polski o akcesję do Unii Europejskiej wchodziły w ostatnią fazę, u grobu św. Wojciecha odbył się IV Zjazd Gnieźnieński, który stawiał pytanie, dokąd zmierza Europa i czy obecność Polski w strukturach UE to szansa czy zagrożenie dla ewangelizacji. Zjazd zorganizowano w formule, która odtąd stanowiła ramy dla każdego następnego. Z inicjatywy ówczesnego arcybiskupa gnieźnieńskiego Henryka Muszyńskiego i powstałego wtedy Forum św. Wojciecha do dyskusji zaproszono ludzi Kościoła, polityki, kultury i mediów. Zjazd ten jako pierwszy zaowocował przesłaniem do Europejczyków, w którym zaapelowano m.in. o dodanie do preambuły Konstytucji Europejskiej zapisu przypominającego o religijnym dziedzictwie Europy. Podkreślono, że historia i kultura Europy są nierozerwalnie związane z tradycją chrześcijańską, a jej dziedzictwo nie może zostać pominięte w przyszłych aktach politycznych i prawnych UE. Wezwano także do zagwarantowania w tychże aktach poszanowania życia od narodzin do naturalnej śmierci.
Kolejne zjazdy – V i VI – odbyły się w 2004 i 2005 roku, mając w tematach duchowość i dialog („Europa ducha” i „Europa dialogu”).
W 2007 roku podczas VII Zjazdu Gnieźnieńskiego, odbywającego się pod hasłem „Człowiek drogą Europy”, zastanawiano się, w jakich sferach człowieczeństwo – najgłębiej rozumiane – jest zagrożone. Pytano o dialog międzyreligijny, miejsce i rolę kobiet w Kościele i w Europie, nowe badania i eksperymenty w dziedzinie bioetyki. Zjazdy miały już wówczas wyraźny rys międzynarodowy i ekumeniczny. W 2007 roku w nabożeństwie „Droga światła ze Zmartwychwstałym” ulicami Gniezna przeszli razem wierni i duchowni jedenastu Kościołów chrześcijańskich.
Podobnie było w 2010 roku podczas VIII Zjazdu Gnieźnieńskiego odbywającego się pod hasłem „Rodzina nadzieją Europy”, kiedy w Ekumenicznej Drodze Życia wzięli udział przedstawiciele dziesięciu Kościołów chrześcijańskich.
Jak przyznał w niedawnym wywiadzie dla KAI prymas Polski abp Wojciech Polak, zjazdy „od samego początku są wspólnym dziełem chrześcijan różnych wyznań. Ich obecność jest bardzo ważna. Źródłem wielu konfliktów bywały w historii również podziały między chrześcijanami. Dlatego nie ma innej drogi niż budowanie braterskich relacji i pojednania w duchu Ewangelii. Ekumenizm i dialog międzyreligijny są nieodzowne w dziele pokoju”.

Inspirująca moc chrześcijaństwa
Od początku w zjazdach uczestniczyli także prezydenci Polski. Oprócz Aleksandra Kwaśniewskiego do Gniezna przyjeżdżali: Bronisław Komorowski, Lech Kaczyński i Andrzej Duda.
W 2012 roku jako gospodarz IX Zjazdu Gnieźnieńskiego uczestników witał abp Józef Kowalczyk. Podjęty temat dotyczył zadań i wyzwań stojących przed chrześcijanami we współczesnym społeczeństwie obywatelskim w duchu myśli papieża Benedykta XVI, że „chrześcijaństwo, choć ukierunkowuje człowieka ku wieczności, nie zwalnia go z troski o rzeczywistość doczesną, co więcej zachęca do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym w duchu miłości Boga i bliźniego”.
Kolejny, jubileuszowy X Zjazd Gnieźnieński w 2016 roku również miał nowego gospodarza – abp. Wojciecha Polaka. Inspiracją do jego zorganizowania była przypadająca wtedy 1050. rocznica chrztu Polski, a temat „Europa nowych początków. Wyzwalająca moc chrześcijaństwa” sugerował potrzebę głębokiej odnowy Starego Kontynentu na bazie duchowych fundamentów. Trwała już wówczas wojna rosyjsko-ukraińska, dlatego nie zabrakło tematu pojednania polsko-ukraińsko-rosyjskiego, który podjął obecny w Gnieźnie zwierzchnik Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego abp Światosław Szewczuk.
XI Zjazd Gnieźnieński zorganizowano w 2018 roku pod hasłem „Europa ludzi wolnych, inspirująca moc chrześcijaństwa”. Kongres odbył się w ramach obchodów jubileuszowych 100-lecia niepodległości Polski i jak poprzednie miał charakter ekumeniczny i międzynarodowy. Zgromadził chrześcijan różnych wyznań, liderów stowarzyszeń, wspólnot i środowisk kościelnych, polityków, duchownych i ludzi nauki, którzy podjęli refleksję nad wolnością i źródłami nadziei dla Polski i Europy. W przesłaniu końcowym uczestnicy zaapelowali o pielęgnowanie chrześcijańskiej postawy przebaczenia, miłosierdzia i poświęcenia. Deklarowali: „Dziś chcemy tworzyć Europę ludzi wolnych, inspirowanych chrześcijańskim przesłaniem. Wymaga to budowania nowej kultury wolności opartej na odkrywaniu w każdym człowieku siostry lub brata. Jej fundamentem jest solidarność, szczególnie z osobami potrzebującymi: ubogimi, prześladowanymi, uchodźcami czy niepełnosprawnymi. W głęboko podzielonej politycznie Polsce potrzebujemy dialogu, który przywróci poczucie narodowej wspólnoty. W Europie Środkowo-Wschodniej konieczna jest większa solidarność z narodami pozostającymi poza Unią Europejską. Cała Europa, rozrywana partykularyzmami, potrzebuje nowego impulsu na rzecz jedności”.