Czcij ojca swego i matkę swoją

Ze wspólnoty krwi rodziców i dzieci zrodził się obowiązek okazywania rodzicom czci. Krew jest bowiem synonimem życia, a wszystko, co się z nim wiąże, ma związek z Bogiem - Panem życia.

Dla starożytnych Izraelitów szacunek należny ojcu i matce odpowiada czci oddawanej Bogu. Rodzice zajmują pierwsze po Bogu miejsce.

Obietnica błogosławieństwa

Obydwie wersje IV przykazania (Wj 20, 12; Pwt 5, 16) zawierają obietnicę, że szacunek okazywany rodzicom zapewni dzieciom długowieczność i ziemski dobrobyt. Posiadanie ziemi obiecanej, a dzięki temu również przyszłość Izraela, zależy więc od nienaruszalnej wspólnoty i harmonii między pokoleniami. Ziemia obiecana przez Boga jest symbolem tej ziemi, którą Chrystus zdobył dla nas przez krzyż i do której wszedł jako pierwszy przez swoje zmartwychwstanie.

Cześć a szacunek

Cześć oddana rodzicom jest uznaniem ich znaczenia i autorytetu w społeczności rodzinnej. Rodzice, dobrzy czy źli, są zawsze tymi, przy których udziale Bóg dał nam życie. Mogą się sprzeniewierzać w swej ludzkiej słabości tej godności, ale nie mogą jej zatrzeć. Nie są świętością, lecz świętość przez nich mnie dotknęła. Cześć przysługuje ojcu i matce zawsze i wszędzie, w przeciwieństwie do naturalnego szacunku, na który trzeba sobie zasłużyć.

Adresaci przykazania

IV przykazanie zobowiązuje nie tylko nieletnich do szanowania rodziców. Dla dzieci i młodzieży dorastających w Izraelu było oczywiste, że należy okazywać szacunek swojemu ojcu i matce. Przykazanie to w pierwszym rzędzie odnosiło się do dorosłych i żonatych, którzy ponosili odpowiedzialność za współżycie całego rodu i w sumie za cały lud Izraela. Wzywało do opieki nad starzejącymi się rodzicami.

Rola ojca i matki

To przykazanie stawia matkę na równi z ojcem. Ojciec w rodzinie hebrajskiej był reprezentantem Boga wobec swoich dzieci. Mógł je karać, chłostać (Prz 13, 24), zabronić zawarcia związku małżeńskiego (Rdz 24, 2n; 28, 1n), pozbawić syna pierworodnego przywilejów dziedzica, przenosząc je na najmłodszego, a nawet sprzedać dziecko w niewolę. Spoczywał na nim obowiązek religijnego wychowania potomstwa.

Matki w tradycji żydowskiej wychowywały dzieci wraz z ojcami i stały na straży tradycji Izraela.

Kodeksy Pięcioksięgu

Obszerny komentarz do Dekalogu, w tym również do IV przykazania, stanowią Kodeksy Przymierza (w Wj), Świętości (w Kpł) i Deuteronomiczny (w Pwt). Kodeks Przymierza mówi, że podniesienie ręki i pobicie ojca czy matki, zabicie ich, zniesławienie, ubliżenie im złorzeczeniami, stałe nieposłuszeństwo i krnąbrność mogą być karane śmiercią, tak jak bluźnierstwo przeciw Bogu czy zaparcie się przeciw Niemu.

W księgach mądrościowych

"W młodości nie dawaj mu zbytniej swobody, okładaj razami boki jego, gdy jest jeszcze młody, aby, gdy zmężnieje, nie odmówił ci posłuchu. Wychowuj syna swego i używaj do pracy, abyś nie został zaskoczony jego bezczelnością" - mówi Mądrość Syracha (30, 11-13). Wiele materiału odnośnie czwartego przykazania zawiera także Księga Przysłów.

Przeciw prawu korbanu

Jezus z całą surowością przypomina, że nie ma celów tak wzniosłych, które usprawiedliwiałyby pozostawienie starych rodziców na pastwę losu (Mk 7, 9-13). Za wyraźne nadużycie uznaje prawo korbanu, zgodnie z którym syn, ofiarowawszy świątyni swój majątek, nie mógł go już przeznaczyć do użytku świeckiego, uwalniając się tym samym od obowiązku utrzymywania rodziców. Cześć dla Boga stawała się maską osłaniającą skąpstwo bądź niechęć względem nich.

Nauczanie św. Pawła

Paweł mówi, że dzieci winne są rodzicom szacunek, a póki się nie usamodzielnią - także posłuszeństwo. Również rodzice (głównie ojcowie) mają obowiązki wobec dzieci - wychowanie, połączone z upominaniem i karceniem. Charakterystyczna jest przestroga, żeby dzieci nie pobudzać do gniewu i nie rozdrażniać ich, gdyż przeszkadza to w wychowaniu. Św. Paweł (Kol 3, 20-21) ukazuje też, że tylko Chrystus może obdarzyć człowieka energią i siłą, które pozwolą mu oddać należną cześć ojcu i matce.

Dziś

Czwarte przykazanie na każdego nakłada obowiązek szacunku, opieki, ekonomicznego wsparcia i troski o starszych rodziców, a na koniec godziwego pogrzebu i pamięci o nich w modlitwie. Jan Paweł II zauważa, że słowa przykazania z równą siłą odnoszą się do rodziców: "Pamiętaj, abyś prawdziwie zasługiwał na tę cześć. Bądź godny imienia ojca! Bądź godna imienia matki!".