Watykan, ramadan i kraje arabskie. Nowa geopolityka pokoju

To piękny wieczór. Cieszę się, że mogę uczestniczyć w tym wydarzeniu, które służy dzieleniu się wielkimi wartościami. Religie powinny jednoczyć, a nie dzielić – powiedział kardynał Pietro Parolin na rozpoczęcie spotkania. Jego słowa brzmiały jak echo przesłania papieża Franciszka, który twierdzi, że religia autentycznie przeżywana nigdy nie staje po stronie przemocy, lecz zawsze buduje mosty między ludźmi.
Wieczerza odbyła się w ramach pierwszej edycji rzymskiego „Tavolo del Ramadan – Iftar”. Pomysłodawczynią była ambasador Królestwa Maroka przy Stolicy Apostolskiej Rajae Naji, która podkreśliła, że tegoroczny ramadan, pokrywający się z Wielkim Postem i Rokiem Jubileuszowym 2025, jest „okazją do przypomnienia o wartościach pokoju, braterstwa i dialogu międzyreligijnego”.

Religia jako narzędzie pokoju
Z pozoru był to tylko wspólny posiłek. Ale w kulturach religii monoteistycznych dzielenie się jedzeniem ma głębokie znaczenie duchowe. To gest gościnności, otwartości i wspólnoty, który przekracza bariery języka, doktryny czy polityki. – Dzielenie się jedzeniem to dla większości religii monoteistycznych czynność etyczna, która podoba się Bogu i oddaje cześć człowiekowi – podkreślił Nizar Ramadan, włosko-libański wydawca i przewodniczący komitetu organizacyjnego spotkania, na którym obecni byli m.in. dr Abdul Aziz Sarhan, specjalny doradca sekretarza generalnego Ligi Świata Muzułmańskiego, rabin Joseph Levi, były naczelny rabin Florencji i Sieny, wiceprzewodniczący Izby Deputowanych Republiki Włoskiej Fabio Rampelli oraz ponad dwudziestu ambasadorów z całego świata.
Wydarzenie to wpisuje się w szerszy nurt działań Stolicy Apostolskiej pod przewodnictwem papieża Franciszka, który od początku swojego pontyfikatu postawił na dialog międzyreligijny jako narzędzie budowania pokoju. Nie chodzi przy tym jedynie o dyplomację w klasycznym sensie, ale o duchową i antropologiczną intuicję: wiara powinna prowadzić człowieka ku drugiemu człowiekowi, a nie od niego oddalać. Momentem krystalizacji tej wizji był zaś Dokument o Ludzkim Braterstwie, podpisany w Abu Zabi w 2019 roku. To manifest nowej duchowo-dyplomatycznej doktryny Watykanu, który wskazuje, że różnorodność religijna nie musi prowadzić do konfliktów.

Laboratorium nowego podejścia
Patrząc pod tym kątem, udział drugiej najważniejszej osoby w hierarchii Stolicy Apostolskiej w iftarze to nie tylko gest kurtuazji, ale element szerszej strategii. Wystąpienie kardynała Pietro Parolina i jego udział w wieczerzy sugerują, że Watykan pragnie być obecny tam, gdzie toczy się życie religijne innych wspólnot. Nie tylko jako obserwator, ale jako współuczestnik. To subtelna, ale znacząca zmiana, odejście od postawy głosu z zewnątrz na rzecz głosu pośród innych. Stolica Apostolska nie wyrzeka się oczywiście swojej tożsamości, ale staje się jednym z aktorów większej sceny religijnego współistnienia. Spotkania takie jak „Tavolo del Ramadan” są zaś laboratorium tego nowego podejścia.
W świecie coraz bardziej spolaryzowanym i dotkniętym konfliktami Watykan inwestuje więc w najstarszą i zarazem najprostszą formę dyplomacji: obecność, uważność i gest. W czasach bowiem, gdy świecka dyplomacja nie potrafi znaleźć języka porozumienia, religia staje się nieoczekiwanym mediatorem. Papież Franciszek od początku swojego pontyfikatu dostrzega ten potencjał budowania mostów. W tym duchu Watykan od lat rozwija relacje z krajami arabskimi, nie tylko w przestrzeni duchowej, ale i politycznej. Kulminacją tej ewolucji była nie tylko obecność Stolicy Apostolskiej na ramadanowym iftarze w Rzymie, ale przede wszystkim także nieformalna, lecz zauważalna obecność przedstawicieli Watykanu w kontekście negocjacji pokojowych dotyczących wojny na Ukrainie, które odbyły się w Rijadzie, po których prezydent Wołodymyr Zełenski zadzwonił do kardynała Pietro Parolina z podziękowaniami, czym sam pochwalił się w serwisie X (dawniej Twitter).

Od podejrzliwości do partnerstwa
A przecież niedawno jeszcze relacje Watykanu z krajami arabskimi były chłodne i nacechowane nieufnością. Historia krucjat, kolonializmu i wzajemnych oskarżeń długo ciążyła nad wzajemnym dialogiem. Począwszy jednak od Soboru Watykańskiego II, Stolica Apostolska zaczęła rozwijać nową wizję stosunków z islamem, która niedawno przybrała formę aktywnego dialogu międzyreligijnego, opartego na szacunku i wspólnych wartościach etycznych.
I tak, siedem lat po podpisaniu w Abu Zabi przełomowego dokumentu, Watykan ponownie przesunął akcenty. Wieczerza iftar w hotelu St. Regis w Rzymie z udziałem kardynała Pietro Parolina i ambasadorów krajów muzułmańskich była świadomą decyzją polityczną i duchową, wpisującą się w nową mapę relacji między Watykanem a światem islamu. Papieskie pielgrzymki do Egiptu, Maroka czy Iraku były zaś otwarciem tej drogi.
Wydarzenie to odbyło się zaś niemal równolegle z kolejną rundą zakulisowych negocjacji pokojowych w Rijadzie, w których uczestniczyli przedstawiciele Ukrainy, Rosji, Stanów Zjednoczonych i krajów Globalnego Południa. Papież Franciszek od początku wojny na Ukrainie wielokrotnie apelował o pokój, spotykał się z wysłannikami zarówno Kijowa, jak i Moskwy, a także wysłał z misją dyplomatyczną swojego osobistego przedstawiciela, kardynała Matteo Zuppiego. Watykan, choć ostrożny w formułowaniu politycznych deklaracji, dysponuje bowiem czymś, czego często brakuje klasycznym graczom: zaufaniem różnych stron i moralnym autorytetem.

Nowa twarz arabskiego świata
Co istotne, kraje arabskie, niegdyś postrzegane jedynie jako tło konfliktów bliskowschodnich, także aspirują do roli mediatorów i promotorów pokoju. Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie czy Katar przeszły transformację w sposobie myślenia o swojej roli międzynarodowej. Poprzez różnorakie działania czy organizowanie pomocy humanitarnej, a także promując umiarkowaną wersję islamu, stają się naturalnymi partnerami dla Stolicy Apostolskiej. Dla Watykanu zaś to szansa, by wyjść poza klasyczne schematy zachodniej dyplomacji i prowadzić dialog z tymi, którzy kiedyś byli marginalizowani lub traktowani z nieufnością. Uczestnictwo w wydarzeniach takich jak iftar nie jest wobec tego tylko grzecznościowym gestem, ale uznaniem realnej siły religii i duchowości w kształtowaniu nowego ładu światowego.
Dyplomacja Watykanu nie opiera się przecież na politycznych aliansach ani militarnych wpływach. Jej narzędzia to słowo, obecność, gest, modlitwa i symbol. Ale właśnie te narzędzia, w świecie zmęczonym cynizmem i przemocą, okazują się niezwykle skuteczne. Stolica Apostolska zdaje sobie sprawę, że bez autentycznego porozumienia międzyreligijnego nie ma trwałego pokoju. A bez pokoju nie ma przyszłości dla żadnej religii.
Na to wszystko nakłada się na kontekst Roku Jubileuszowego 2025, który jest nie tylko Rokiem Świętym w Kościele. To również moment szczególnego zbiegu kalendarzy: chrześcijańskiego Wielkiego Postu, muzułmańskiego ramadanu i jubileuszowych obchodów w Rzymie. Ten duchowy „splot czasów” może być więc szansą na stworzenie czegoś więcej; na wypracowanie trwałych fundamentów nowego światowego ładu opartego nie na konfrontacji, lecz na współistnieniu.
Czy Watykan stanie się jednym z architektów tego ładu? Wszystko na to wskazuje. Obecność Stolicy Apostolskiej w świecie arabskim i innych, egzotycznych dotychczas miejscach jest obecnie silniejsza niż kiedykolwiek. W tym kontekście rzymski iftar nabiera dodatkowego znaczenia: staje się zapowiedzią silniejszego zaangażowania Rzymu w świecie dotychczas bardzo odległym.