Logo Przewdonik Katolicki

Madonny Kościoła wschodniego

Monika Białkowska
Fot.

Kiedy w 431 roku zwołano sobór efeski, jego celem było rozwiązanie kwestii podniesionych przez Nestoriusza i wyjaśnienie po pierwsze natury Jezusa Chrystusa, a po drugie, niejako pośrednio prawa Maryi do bycia nazywaną Theotokos, Bogarodzicą.

Kiedy w 431 roku zwołano sobór efeski, jego celem było rozwiązanie kwestii podniesionych przez Nestoriusza i wyjaśnienie po pierwsze natury Jezusa Chrystusa, a po drugie, niejako pośrednio – prawa Maryi do bycia nazywaną „Theotokos”, Bogarodzicą.

 

Podsumowując sobór biskup Aleksandrii Cyryl pisał: „Natura (fyzis) Słowa nie doznała żadnej zmiany, stając się ciałem. (…) Różne natury spotkały się w jedności prawdziwej i z dwóch [jest] wyłącznie jeden Chrystus, jeden Syn. Różnica natur nie została usunięta przez zjednoczenie, lecz niewysłowione spotkanie boskości i człowieczeństwa urzeczywistnia dla nas jednego Chrystusa. Słowo osobiście narodziło się z Dziewicy, ponieważ przyswoiło sobie naturę własnego ciała. (…) Także Ojcowie nazywają Maryję, Bogarodzicą (Theotokos)”. Owocem soboru był bardzo silny rozwój kultu maryjnego, a co za tym idzie – również coraz częstsze przedstawianie Maryi w sztuce.

Kościół był wówczas niepodzielony, ale na jego wschodzie i zachodzie żyli ludzie o różnej wrażliwości, różna więc była również tworzona przez nich sztuka. Na terenach znajdujących się pod wpływem Bizancjum wyrastała sztuka wschodnia i bardzo konkretne typy przedstawień Maryi jako Matki Boga, istniejące do dziś jako typy ikon.

Eleusa

Po grecku: Eleusa. Po rosyjsku: Umilienije, po polsku: Miłosierna. Tak przedstawiana Maryja pochyla się czule nad trzymanym na dłoni Synem i przytula swój policzek do Jego twarzy. Jezus wyciągniętą ręką obejmuje swoją Matkę za szyję.

Jedna z najbardziej czczonych w Rosyjskim Kościele Prawosławnym ikona, nazywana Włodzimierską, należy właśnie do typu Eleusa. Maryja ubrana w ciemną suknię na ramieniu i czole wymalowane ma gwiazdy. Na lewej dłoni trzyma przytulonego do Niej Jezusa.

Według tradycji ikonę tę miał namalować św. Łukasz Ewangelista na desce ze stołu w Wieczerniku, choć badania wskazują, że powstała ona raczej w Bizancjum, w dodatku dopiero w I poł. XII w. Jej autor jest nieznany. Ikona przywieziona została na Ruś, gdy świeżo schrystianizowane państwo nie miało jeszcze własnych ośrodków sztuki sakralnej, i w ten sposób stała się wzorem dla pierwszych ruskich twórców ikon.

Ikona ta początkowo znajdowała się w pałacu książęcym w Wyszogrodzie, a od 1155 r. w soborze Zaśnięcia Matki Bożej we Włodzimierzu. Tam przetrwała pożar w 1185 r. i mongolski najazd w 1237, kiedy to obrabowano ją z ozdób. W 1395 r. trafiła do soboru Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu. Wierzono, że chroni ona Ruś przed najeźdźcami. Przed nią koronowano kolejnych carów oraz intronizowano metropolitów i patriarchów Moskwy i całej Rusi. W 1917 r. przeniesiono ją do Galerii Trietiakowskiej, dopiero w 1996 r. wróciła do kościoła – umieszczono ją w cerkwi św. Mikołaja w Moskwie, pełniącej rolę cerkwi domowej przy Galerii Trietiakowskiej.

 Hodegetria

Hodegetria oznacza „wskazująca drogę”, „przewodniczka”. To jeden z najbardziej popularnych przedstawień Bogurodzicy. Maryja na lewym ramieniu trzyma Jezusa, prawą ręką wskazując na Niego. Jezus siedzi wyprostowany i błogosławi, w drugiej ręce trzymając zwój lub księgę.

Ikony tego typu zaczęły powstawać na chrześcijańskim Wschodzie jeszcze przed ikonoklazmem w VIII w., kiedy to wszystkie przedstawienia Jezusa i świętych próbowano zniszczyć. Ich nazwa pochodzi od klasztoru Hodegon – tam właśnie umieszczono pierwszą ikonę tego typu, przywiezioną do Konstantynopola z Ziemi Świętej. Ikona ta cieszyła się wielką czcią, podczas świąt przenoszono ją w uroczystych procesjach do innych dzielnic Konstantynopola, gdzie oczekiwały na nią tłumy wiernych. Nic więc dziwnego, że jej kopie szybko rozpowszechniły się w całym chrześcijańskim świecie i popularne pozostają do dziś.

Orantka i Kyriotissa

Orantka – modląca się, to postać Maryi bez Dzieciątka, malowana na wprost patrzącego, w rękoma wzniesionymi w tradycyjnym geście modlitwy orędowniczek. Jej pierwowzorem były starochrześcijańskie przedstawienia dusz osób zmarłych, które modlić się miały za tych, którzy pozostają jeszcze na ziemi.

Nieco podobna do Orantki jest Kyriotissa, inaczej Nikopoia, czyli „przynosząca zwycięstwo”. Maryja również siedzi tu skierowana twarzą do patrzącego, ale nie w pozie modlitewnej. Ubrana jest zwykle w szaty cesarskie, w postawie majestatycznej, trzymając na kolanach Jezusa. Czasem zamiast Jezusa Maryja trzyma Jego medalion. Wokół postaci Maryi często malowane są anioły.

Mniej znane

Galaktotrofusa, po rosyjsku: Mlekopitatelnica, po polsku: Karmiąca mlekiem, to typ ikony rozpowszechnionej na Bałkanach i w sztuce italo-greckiej, rzadko spotykany na Rusi. Wywodzi się z IV w. ze sztuki koptyjskiej, być może inspirowany był staroegipskimi wyobrażeniami karmiącej Horusa bogini Izis. Do X w. ten typ ikony występował wyłącznie w Egipcie. Maryja siedzi na wprost patrzącego, w prostym stroju, trzymając na kolanach Dzieciątko Jezus i karmiąc Go piersią. Później motyw Matki Karmiącej przejęty został przez Kościół zachodni – wizerunki takie znaleźć można między innymi w Asyżu czy w Paray-le-Monial.

Innym mało znanym typem ikonograficznym jest Hagiosoritissa: Bogarodzica bez Syna, stojąca i ukazana z profilu, z dłońmi uniesionymi w geście modlitwy. Czasem na ikonach tych pojawia się Jezus, ale nie razem z Maryją, ale w górnej części kompozycji, jako ten, do którego zanoszone są modlitwy Maryi. Maryja jest tu pośredniczką między Chrystusem a ludzkością. Najstarszą zachowaną ikoną tego typu jest pochodząca z VII w. mozaika w kościele św. Demetriusza w Salonikach.

 

Komentarze

Zostaw wiadomość

 Security code

Komentarze - Facebook

Ta strona używa cookies. Korzystając ze strony, wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki