Logo Przewdonik Katolicki

Szlakiem drewnianych świątyń

Paweł Piwowarczyk
Fot.

Okazuje się, że wędrowanie połączone z podziwianiem drewnianych dzieł sztuki może być także duchowym przeżyciem, zwłaszcza że większość obiektów na liczącej ponad1500 kmtrasie to wielowiekowe kościoły niemy, ale wymowny świadek wiary naszych przodków.

Okazuje się, że wędrowanie połączone z podziwianiem drewnianych dzieł sztuki może być także duchowym przeżyciem, zwłaszcza że większość obiektów na liczącej ponad 1500 km trasie to wielowiekowe kościoły – niemy, ale wymowny świadek wiary naszych przodków.

 

Zainteresowanie turystów architekturą drewnianą pobudziło kiedyś władze województwa małopolskiego do utworzenia Szlaku Architektury Drewnianej. Od kilku lat to jedna z największych atrakcji Małopolski.

 

 

Wielowiekowa tajemnica

Wokół liczne drzewa. Sadzono je kiedyś, aby chroniły budynki przed piorunami. Dziś nadały tym miejscom malowniczy niepowtarzalny charakter. Pierwsze kroki do środka. Niskie wejście. To nie błąd budowniczych. Trzeba schylić głowę, przecież wchodzimy do miejsca świętego. Szkoda, że dziś zapominamy o tym, przekraczając szerokie i wysokie wejścia do naszych świątyń. Mrok, bo małe okna umieszczano zazwyczaj od południa. I ten zapach drewna, a malowidła na ścianach przemawiają Dekalogiem, żywotami świętych… Podłoga trzeszczy, jednak ci, którzy z refleksją przekroczą progi świątyni, usłyszą i oczami wyobraźni zobaczą przodków, którzy tu przed nimi zanosili modlitwy do Boga. Warto wiedzieć, że świątynie budowano na wschód – tak, aby były skierowane w stronę Jerozolimy. Zazwyczaj nie są to duże kościoły, ale wiąże się z nimi historia ludzi, którzy właśnie w nich odnajdywali wiarę w trudnych dla Polski chwilach. Przez drewniane ściany przenika kultura, historia, a przede wszystkim modlitwa zanoszona w nich do Boga od 200, 300, a może nawet 500 lat... Z wieloma z nich związane są liczne legendy, podania, jak choćby ta mówiąca o tym, że św. Michał Archanioł ukazał się zbójcom i to oni wybudowali potem w tym miejscu świątynię. To Dębno. A takich miejsc i historii jest wiele. Warto je poznać.

 

Szlak otwarty

Na szlaku najwięcej jest kościołów i cerkwi. Najstarsze pochodzą z XIV i XV w. – to istny zapis historii Kościoła. Nietrwałe i łatwopalne drewno przechowuje nieoceniony skarb. Często dostrzegamy go dopiero wtedy, gdy przez lekkomyślność czy nieszczęśliwy wypadek znika na zawsze, niestety przeważnie wraz z pamięcią o dziele wiary, które powołało go do życia. Warto więc ruszyć tym tajemniczym szlakiem przytulnych domów Bożych zawczasu, zwłaszcza że są one otwarte i nie kojarzą się ze skansenem, ale z miejscami żywej wiary.

Szlak powstawał w latach 2001–2003, choć pierwsze pomysły pojawiły się już w latach 90. XX w. W 2008 r. powstała idea otwartego szlaku, dlatego część świątyń udostępniono dla zwiedzających. Realizacją projektu Otwartego Szlaku Architektury Drewnianej zajęła się Małopolska Organizacja Turystyczna. Zatrudniono osoby, których zadaniem jest przekazywanie zwiedzającym ciekawych historii obiektów. Przy drogach ustawiono 600 specjalnych drogowskazów, a przy obiektach powstały tablice opisujące ich bogatą historię. Podobne inicjatywy pojawiły się w województwie śląskim i podkarpackim.

O kościołach drewnianych, wznoszonych od XVIII w., mówiło się, że są z reguły tradycyjne. Były bowiem przejawem trwania kultury narodowej w polskich środowiskach etnicznych i swoistym sprzeciwem wobec obcych wzorów. Natomiast podjęcie prób kontynuacji tradycyjnego budownictwa kościelnego w drewnie, na początku naszego stulecia, zawdzięczamy tendencjom artystycznym, nurtującym środowiska intelektualne, u podstaw których leżały patriotyzm i fascynacja kulturą ludową. Akcja budowy nowych kościołów, na przełomie XIX i XX w., miała często w sobie coś z wielkiego religijno-narodowego ruchu, w który spontanicznie angażowały się szerokie warstwy ludności.

 

Trochę historii

W Polsce kultura rozwijała się dwoma różnymi, choć przenikającymi się wzajemnie, torami: oficjalnym i ludowym. Z inspiracji twórczością ludową powstawały w architekturze często dzieła wybitne, o doniosłym znaczeniu w sztuce. Jeśli chodzi o architekturę, to elementy budownictwa ludowego, które w każdym kraju są inne, nadały naszej architekturze odrębne cechy, odróżniające ją od typów architektonicznych innych narodów. Ryszard Brykowski, wypowiadając się na temat budownictwa drewnianego, stwierdził: „Ówcześni badacze i miłośnicy starożytności formowali postulat odnalezienia w sztuce własnego, narodowego charakteru, który odróżniłby polską sztukę od obcej, a takiego rodzimego rysu dopatrywali się właśnie <<w skromnych naszych modrzewiowych kościółkach>>, głosząc równocześnie potrzebę podjęcia nad nimi badań. Byli oni bowiem głęboko przeświadczeni o odmienności naszego drewnianego budownictwa – rozumianego jako budownictwo słowiańskie – oraz o ciągłości rozwojowej i wciąż żywej tradycji, która swymi korzeniami miała sięgać czasów przedchrześcijańskich. To przekonanie było przez długie lata tak mocno zakorzenione w przeświadczeniu wielu badaczy, że niektórzy z nich wywodzili formę i konstrukcję drewnianego kościoła wprost od świątyni pogańskiej”. Natomiast Kazimierz Mokłowski, wielki propagator sztuki ludowej, był przekonany, iż „tak jak wszystkie kpiny Osińskich i Koźmianów nie powstrzymały niegdyś zapłodnienia literatury polskiej wątkami ludowymi w romantyzmie, tak też żadna siła nie cofnie już rozpędu, jakiego nabrało społeczeństwo w sprawie odrodzenia sztuki polskiej z ludu”. Polskie budownictwo ludowe powstało w swych pierwocinach żywiołowo, samorodnie jako „wynik zaspokojenia wprost najbardziej elementarnych życiowych potrzeb szczepów Słowian lechickich. [...] Pierwsi u nas krzewiciele cywilizacji zachodniej, owi cudzoziemscy zakonnicy, którzy na ziemię polską nieśli światło wiary, a wraz z nią i architekturę zachodnią u nas szczepili, zastali tu lud, wprawdzie pogański, ale który miał budownictwo doprowadzone do znaczniejszej już doskonałości”.

 

Dlaczego Małopolska?

Inicjatorem szlaku jest województwo małopolskie, ale za inicjatywą stoją konkretne osoby. To m.in. śp. Marian Kordecki – główny architekt szlaku. Opisy historyczne obiektów wykonał dr Tadeusz Śledzikowski. Obecnie na szlaku znajduje się 251 obiektów. Są to przede wszystkim kościoły i cerkwie, ale również skanseny, dwory, muzea, zabudowy, inne budynki drewniane i dzwonnice. Szlak można przemierzać pieszo, rowerem czy też samochodem, a wszystko zależy, jak wiele obiektów i w jakim regionie chcemy zwiedzić. Najwięcej obiektów  znajduje się  w okolicach Nowego Sącza i Gorlic. Gdyby chcieć pokonać szlak, wstępując do wszystkich obiektów, przebyta głównymi drogami trasa wyniosłaby ponad 1500 km. Można powiedzieć, że katalog obiektów szlaku jest cały czas otwarty. W 2010 r. do listy dołączył Dom Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej i chałupa Gąsieniców-Sobczaków w Zakopanem (Muzeum Stylu Zakopiańskiego), a w 2011 r. Zagroda Maziarska w Łosiu.

 

 

Cztery perełki

Warto zwrócić uwagę, że w Małopolsce znajdują się aż cztery drewniane kościoły, które są wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO – w Dębnie Podhalańskim, Binarowej, Sękowej i Lipnicy Murowanej. Wszystkie one leżą na Szlaku Architektury Drewnianej.  W czasie sezonu są otwarte właściwie przez cały tydzień. W nich oraz w ośmiu innych obiektach (co roku w innych) odbywają się koncerty w cyklu: „Muzyka zaklęta w drewnie”. To jedna z inicjatyw prowadzona na szlaku już od kilku lat. Oprócz niej co jakiś czas prowadzone są konkursy fotograficzne, a w zimie, żeby szlak „żył” cały rok, organizowane są w niektórych świątyniach koncerty kolęd. Turyści i pielgrzymi podążający szlakiem mogą otrzymywać specjalny paszport, w którym pamiątkowymi pieczęciami z zarysem świątyń oznaczane są odwiedzane przez nich obiekty.

 

Zaplanuj trasę i ruszaj!

W ramach inicjatywy Szlaku Architektury Drewnianej od środy do soboty od godz. 9.00 do 18.00 i w niedziele od godz. 12.00 do 16.00 w okresie od 1 kwietnia do 30 września lub od 16 kwietnia do 15 października 2012 r. można zobaczyć wnętrza świątyń na co dzień zamknięte lub otwierane tylko na nabożeństwa, a także zapytać osobę udostępniającą świątynie o najciekawsze fakty związane z danym zabytkiem. Lista świątyń jest rokrocznie aktualizowana. W tym roku znalazło się na niej aż 58 obiektów. Ich spis dostępny jest na stronie internetowej www.drewnianamalopolska.pl.

 



 

ks. Zbigniew Pytel – absolwent Wydziału Teologicznego PAT w Krakowie, pasjonat fotografowania, autor wielu publikacji i indywidualnych wystaw. 

– Urok drewnianych kościołów uderza w oczy każdego, kto go odwiedzi. Warto  sprawdzić to samemu. Wszystkie elementy architektoniczne, przenikające z Zachodu do naszego kraju, były dostosowywane do naszych potrzeb życiowych i do tradycji naszej techniki budowlanej. Wartość sztuki, a zatem i architektury, próbowano dostrzegać nie tyle w tym, co w niej było ludzkie, ile w tym „co stanowiło wyraz wiecznego ładu świata”. Ten ład w budownictwie ludowym miał na celu podkreślić wartość danego obiektu, który najczęściej był wykonany z drewna.

Z biegiem lat typy konstrukcyjne wzajemnie się przenikały. Dzięki rozwojowi techniki powstawały nowe rozwiązania architektoniczne. Niemniej jednak wpływy architektury miejscowej dominowały nadal. Tradycja polskiej techniki budowlanej wynikała z lokalnych potrzeb, a zasada profilu ściany licowej powtarzała się we wszystkich budowlach, zarówno świeckich, jak i sakralnych. Wszędzie dostrzegano charakterystyczne, ludowe elementy konstrukcyjne, jak: „daszki przyźbowe, trójkątne ścianki szczytowe, podcienie czy cofanie się górnej części ściany licowej do środka budynku”. Te i podobne elementy ludowych konstrukcji i zdobnictwa stworzyły w  budowlach wznoszonych w naszym kraju – polską odmianę ogólnoeuropejskich stylów architektonicznych.

 




WARTO WIEDZIEĆ

·         „Wyrusz w niezwykłą podróż po znanych i nieznanych zabytkach architektury drewnianej. Poznaj skanseny, dwory, chaty, kościoły i muzea z regionu Małopolski” – to zachęta do wzięcia udziału w grze planszowej, która promuje Szlak Architektury Drewnianej. Wydało ją Województwo Małopolskie we współpracy z Polskimi Grami Planszowymi i nosi nazwę: „Włóczykije Drewniaki. Szlak Architektury Drewnianej”. Na planszy znajdują się ilustracje zabytków Architektury Drewnianej z czterech regionów (tras SAD) Małopolski. Odpowiadają im Karty Zabytków. Zadaniem graczy jest pokonanie przeszkód i jak najszybsze dotarcie do mety.

 

INFORMACJE O SZLAKU ARCHITEKTURY DREWNIANEJ

ü      Oficjalna strona Szlaku Architektury Drewnianej: www.drewniana.malopolska.pl.

ü      Liczba obiektów na szlaku – 251.

ü      Godziny otwarcia obiektów:

środa – sobota  9.00–18.00,

niedziela – 12.00–16.00.

ü      Terminy zwiedzania :

1.04.–30.09. (I grupa obiektów:) i 16.04.–15.10. (II grupa)

(wykaz dostępny na stronie internetowej).

 

 

 

Komentarze

Zostaw wiadomość

 Security code

Komentarze - Facebook

Ta strona używa cookies. Korzystając ze strony, wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki