Jezuita z Wągrowca

Gdyby zapytać dziś mieszkańca Wągrowca o najwybitniejsze postaci w dziejach tego miasta, bez wahania wymieniłby z pewnością trzy nazwiska – kompozytora Adama z Wągrowca, pisarza Stanisława Przybyszewskiego i teologa ks. Jakuba Wujka. Ten ostatni w szczególny sposób zapisał się także w historii Kościoła w Polsce. To przecież właśnie jemu zawdzięczamy pierwsze tłumaczenie Pisma Świętego na język polski, której to pracy teolog poświęcił większość swego życia. W tym roku obchodzimy 410. rocznicę śmierci tego wybitnego kapłana.

Wielu historyków i teoretyków literatury polskiej, studiujących i analizujących warsztat pisarski ks. Jakuba Wujka (1541-1597), nie waha się umieścić jego talentu obok takich wielkości XVI wieku, jak: Jan Kochanowski, ks. Piotr Skarga, Marcin Kromer, czy też Stanisław Orzechowski. Był prawdziwym człowiekiem renesansu, kształconym zarówno w Polsce, jak i za granicą, znakomicie znającym języki obce. Nieprzypadkowo przecież właśnie jemu powierzono dokonanie przekładu Pisma Świętego na język polski.

Dzieło życia

Zadanie, którego podjął się jezuita z Wągrowca, było niebagatelnej wagi. Nie chodziło wyłącznie o zmierzenie się z trudną materią słowa natchnionego i oddanie go w języku o zgoła odmiennych uwarunkowaniach gramatycznych, mentalnych oraz kulturowych. Chodziło również o wyjście naprzeciw potrzebie Kościoła katolickiego, który po wystąpieniu Marcina Lutra w 1517 roku stanął wobec bardzo trudnych wyzwań. W atmosferze prawdziwej „gorączki religijnej”, w której wykład Pisma Świętego stawał się szczególnym orężem w walce międzywyznaniowej, właśnie ks. Jakubowi Wujkowi, jako najlepiej przygotowanemu, powierzono tłumaczenie Biblii na język ojczysty.

Około 1584 roku ks. Wujek otrzymał z Rzymu zgodę na przekład Pisma Świętego i z wrodzonym sobie zapałem i energią niezwłocznie przystąpił do pracy. Nie był to jednak czas, w którym mógł poświęcić się jej wyłącznie. Wysłany przez króla Stefana Batorego do Siedmiogrodu bronił wiary katolickiej przed innowiercami, następnie mianowany został przełożonym domu św. Barbary w Krakowie. Praca nad przekładem z konieczności odbywała się więc etapami. Pierwszym jej owocem były księgi Nowego Testamentu, wydane w Krakowie w 1593 roku. W roku następnym ukazał się przekład Psałterza, a najprawdopodobniej w połowie 1596 r. ks. Wujek ukończył tłumaczenie Starego Testamentu.

Postument z popiersiem ks. Jakuba Wujka ustawiony tuż przy kościele farnym w Wągrowcu

Piękna i wymowna

Niestety, nie było dane zobaczyć ks. Jakubowi Wujkowi całości swego dzieła w druku. Zmarł w Krakowie w 1597 roku. Zaledwie w kilka tygodni po śmierci kongregacja prowincji zakonu jezuitów nakazała poddać całość przekładu rewizji, powołując w tym celu tzw. Komisję Pięciu. Wydany w dwa lata po śmierci ks. Wujka pełny tekst Biblii w jego tłumaczeniu nosi na sobie znamiona owych ingerencji cenzorskich. Jednak od tej pory, przez 367 lat, a więc do momentu ukazania się Biblii Tysiąclecia, tłumaczenie ks. Wujka było jedynym obowiązującym w Kościele polskim tekstem Pisma Świętego.*

Pracy ks. Wujka nie można przecenić – jego tłumaczenie było przez wieki najbardziej znanym (także w innych Kościołach chrześcijańskich) przekładem Biblii na język polski, zaś wiele sformułowań, choć tchną archaizmami, do dziś nie straciło na swym pięknie i wymowie. Mimo nowych tłumaczeń wiele spośród sformułowań ks. Wujka zbyt mocno wpisało się w język polski, by próbować je zmieniać. Świadczy o tym choćby przykład tekstu „Ojcze nasz”, w którym prośby „chleba naszego powszedniego...” i „nie wódź nas na pokuszenie...” wydają się nie do zastąpienia w codziennej modlitwie.

To właśnie ks. Wujek, przez swe tłumaczenie i komentarze stworzył zręby polskiej terminologii biblijnej i teologicznej, zaś dla historyków literatury polskiej Biblia Wujka jest bardzo ważnym świadectwem rozwoju naszego języka literackiego. Na jej stylu wzorowali się szczególnie polscy romantycy. Wielokrotnie wznawiana przekazywała Słowo Boże licznym pokoleniom Polaków. Również tłumacze Biblii Tysiąclecia we wstępie do pierwszego jej wydania zaznaczyli, iż „postanowiliśmy – nie bez pewnego lęku i żalu – świadomie odstąpić od czcigodnej tradycji Wujkowej, gdy idzie o słownictwo i styl, zachowując jednak jego najgłębszą zasadę – dostojeństwo godne tekstu natchnionego”.

W tekście wykorzystano fragmenty artykułu Iwony Budziak „Zmagania ze Słowem” („List” 4/99)

Ks. Jakub Wujek urodził się w 1541 roku w Wągrowcu. Swoje pierwsze nauki pobierał w szkole cystersów w rodzinnym mieście. Następnie kształcił się na Śląsku oraz w Krakowie, gdzie w 1559 roku uzyskał tytuł magistra filozofii. W Krakowie został nauczycielem w szkole biskupa krakowskiego Jakuba Uchańskiego, który po kilku latach pracy wysłał go do Wiednia. Tam Jakub Wujek studiował filozofię, którą uzupełniał wykładami z matematyki, doskonaląc jednocześnie znajomość języka greckiego. W Wiedniu w 1565 roku wstąpił do zakonu jezuitów i po nowicjacie rozpoczął studia teologiczne w Kolegium Rzymskim, uzyskując tytuł doktora. Po dwóch latach w Rzymie powrócił do Polski, gdzie przyjął w roku 1568 święcenia kapłańskie. W latach 1571-1578 jako rektor organizował kolegium jezuickie w Poznaniu, natomiast w latach 1578-1580 piastował funkcję rektora Akademii Wileńskiej. Był również założycielem prowincji jezuickiej w Koloszwarze w Siedmiogrodzie. Zmarł 27 lipca 1597 r. w Krakowie, a jego ciało zostało złożone w podziemiach miejscowego kościoła pw. św. Barbary. Obok przekładu Pisma Świętego na język polski ks. Jakub Wujek wydał dwa dzieła pisarskie: „Postyllę Katoliczną” (kazania na każdą niedzielę i na każde święto w roku liturgicznym), „Postyllę Mniejszą”, „Żywoty”, „Pasję” i inne liczne publikacje.