Chrześcijański bajkopisarz

Siódmego grudnia w Londynie odbyła się premiera ekranizacji pierwszej części powieści "Opowieści z Narnii" Clive'a S. Lewisa. To okazja, aby przybliżyć postać tego angielskiego pisarza pierwszej połowy XX wieku, głównego przedstawiciela tzw. okresu konserwatywnego w literaturze brytyjskiej (początek lat 30.), który zaznaczył się zdecydowanym zwrotem ku tradycji chrześcijańskiej. Oprócz "Opowieści z Narnii" jest on autorem takich klasycznych dzieł, jak: "O wierze i moralności chrześcijańskiej", "Listy starego diabła do młodego" czy "Cztery miłości", na których wychowało się wiele pokoleń, także w naszym kraju.

Ta krótka biografia angielskiego pisarza jest swego rodzaju spłatą długu, jaki u niego zaciągnąłem przed wielu laty. Zawdzięczam mu bowiem jedno z najpiękniejszych literackich przeżyć mojej młodości, jakim była dla mnie lektura siedmiu tomików "Opowieści z Narnii".

Dzieciństwo

Clive Staples Lewis urodził się 29 listopada 1898 roku w Belfaście, jako drugie dziecko w mieszczańskiej rodzinie wyznania protestanckiego. Oprócz rodziców dwie osoby były ważne w dzieciństwie Clive'a: pierwszą była jego niania Lizzie Endicott, która otwarła przed nim magiczne drzwi do świata bajek i mitów irlandzkich; drugą był starszy brat Warren, nieodłączny i dozgonny towarzysz Jacka (tak nazwał siebie czteroletni Lewis i tak odtąd zwracał się do niego brat). Clive szuka pociechy w książkach i podejmuje swoje pierwsze próby literackie: w wieku dziewięciu lat jego "dorobek pisarski" jest zdumiewający. Bez wątpienia jednak wydarzeniem, które najgłębiej i najboleśniej naznaczyło chłopca w tym okresie była śmierć matki w 1908 roku, po długiej i bolesnej agonii.

Na rozstajach dróg

Po śmierci matki młody Lewis idzie w ślady brata i wyjeżdża na naukę do Anglii. W tym czasie młodzieniec powoli odchodzi od wiary chrześcijańskiej - porzuca to, co stało się dla niego, jak potem napisze, "przygniatającym ciężarem nakazów" i zwraca się ku charakterystycznej dla wieku buntu romantycznej mieszance klasycznego racjonalizmu i praktyk ezoterycznych. Jednocześnie odkrywa bogactwa mitologii starożytnej Północy, która w tym okresie pochłania go całkowicie. W 1914 r. zostawia Malvern College i w prywatnym instytucie przygotowuje się do egzaminu wstępnego na uniwersytet w Oksfordzie, który zdaje dwa lata później. W związku z wybuchem wojny przerywa studia. Zostaje powołany do korpusu oficerskiego i walczy na froncie aż do kwietnia 1918 r., kiedy zostaje ranny pod Lilia.

W poszukiwaniu wiary

Od roku 1924 C.S. Lewis rozpoczyna pracę na uniwersytecie oksfordzkim, najpierw na stanowisku docenta, a potem jako tutor of English. W tym samym roku poznaje słynnego filologa i pisarza katolickiego J.R.R. Tolkiena, który zyskuje jego szczery podziw i wywiera ogromny wpływ na jego poglądy literackie. W 1926 r. wychodzi od dawna przygotowywany "Dymer", długi poemat epicki, który choć przychylnie przyjęty przez krytykę, okazał się jednak kompletnym fiaskiem finansowym. To niepowodzenie sprawiło, że Clive ostatecznie postanawia zająć się prozą. Wkrótce pisarz przenosi się do nowego domu (The Klins), gdzie będzie mieszkał już do końca życia.

Następujący potem okres zaznacza się w życiu Lewisa stopniowym powrotem do wiary chrześcijańskiej. Proces ten dokonywał się powoli pod wpływem lektury takich autorów, jak: Chesterton, MacDonald i Alexander oraz dzięki przyjaźniom z wieloma wybitnymi twórcami, takimi jak N. Coghill, O. Barfield, A. Greeves, A. Fox, H. Havard, H. Dyson i oczywiście Tolkien. Momentem przełomowym była tutaj pewna wrześniowa noc 1931 roku, spędzona na dyskusji z dwoma ostatnimi twórcami, podczas której mówiło się o tym, czym jest chrześcijaństwo - mitem, który stał się rzeczywistością czy raczej Słowem, które stało się ciałem. Lewis napisze później, że chrześcijaństwo objawiło mu się tej nocy nie tyle jako religia czy filozofia, ale raczej jako ich "streszczenie i aktualizacja". Dziwnym trafem także Warren, który w międzyczasie wybrał karierę wojskową i znajdował się w Szanghaju, w tych właśnie miesiącach zbliżył się do wiary. W roku 1936, już po przystąpieniu do Kościoła anglikańskiego, ukazuje się "The Allegory of Love" - studium o średniowiecznej tradycji, owoc ośmioletniej pracy autora. W tym czasie gromadzi się wokół Lewisa nieformalny klub literacki, nazwany żartobliwie "The Inklings", którego członkowie na przemian prezentują swoje utwory, poddając je publicznej dyskusji.

U szczytu sławy

Okres II wojny światowej jest naznaczony niezwykłą aktywnością literacką irlandzkiego pisarza. Powstają wtedy następujące dzieła: trzytomowa powieść fantastyczno-naukowa "Space trilogy", esej poświęcony problemom edukacji na uniwersytecie, kilka studiów akademickich, szkice teologiczne i przede wszystkim popularne "Listy starego diabła do młodego" oraz "Rozwód ostateczny" - intelektualna wizja piekła i nieba. W tym okresie wyraźnie krystalizuje się w życiu Lewisa wizja chrześcijaństwa, już nie jako zbioru idei czy wartości, ale jako "nowe życie", które ma swój konkretny wymiar kościelny i sakramentalny.

Nie mogąc już brać czynnego udziału w walce na froncie, Lewis wspiera swój kraj poprzez inny rodzaj działalności: wygłasza konferencje na tematy religijne w różnych bazach brytyjskiej armii oraz prowadzi trzy serie audycji radiowych. Udziela także schronienia w swoim domu poszkodowanym w wyniku wojny londyńskim dzieciom. Ten ostatni epizod stał się inspiracją do nowej powieści, zatytułowanej "Lew, czarownica i stara szafa" (pierwszy tom słynnych "Opowieści z Narnii"), której szkic Lewis czyta Tolkienowi wiosną 1949 roku. Wkrótce dostaje propozycję pracy na uniwersytecie w Cambridge, co uwolniło go od wielu pośrednich obowiązków i pozwoliło poświęcić się całkowicie studiom i pisaniu. W związku z tym w 1955 roku zostały skompletowane "Opowieści z Narnii" ("Lew, czarownica i stara szafa", "Książę Kaspian", "Podróż Wędrowca do Świtu", Srebrne krzesło", "Koń i jego chłopiec", "Siostrzeniec Czarodzieja" i "Ostatnia bitwa"), a następnie ukazuje się "Surprised by Joy" - autobiografia, obejmująca okres życia pisarza od dzieciństwa do nawrócenia.

Miłość i ból

W tym miejscu otwiera się nowy rozdział w życiu C.S. Lewisa za sprawą Helen Joy Davidman-Gresham. Była to amerykańska poetka, świeżo nawrócona na chrześcijaństwo (także za sprawą książek Lewisa), która miała za sobą nieudane małżeństwo i z dwójką dzieci przyjechała w 1953 roku do Anglii, aby spotykać się z pisarzem. Ten na początku nie odwzajemniał jej uczucia, ale jej cierpliwe zabiegi owocują już wkrótce trwałym związkiem przyjaźni, przypieczętowanym w 1956 roku cywilnym małżeństwem, które pozwala pani Davidman na stały pobyt w Zjednoczonym Królestwie.

Kilka miesięcy później Joy zostaje nagle dotknięta bolesną chorobą, która na początku została uznana za ostrą formę reumatyzmu, ale po dokładnych badaniach okazała się zaawansowanym rakiem kości. W marcu 1957 roku, na łożu jak się wydawało już bliskiej śmierci, Joy i Clive celebrują religijny ryt ślubu. Jednak w czerwcu choroba nieoczekiwanie odstępuje i małżonkowie wyjeżdżają na odpoczynek do Irlandii. Zostają im podarowane jeszcze trzy lata - w 1960 r. Joy Davidman-Lewis umiera. Jej śmierć i chwile po niej następujące zostają spisane przez Lewisa w utworze pod tytułem "Smutek" ("A Grief Observed") i opublikowane pod pseudonimem N.W. Clerk. O tym, jak głębokie piętno wycisnęły na pisarzu te wydarzenia świadczy znamienny fakt, że tylko niewielu rozpoznało prawdziwego autora tych wspomnień, a niektórzy przyjaciele przesyłali mu kopie jego własnej książki w nadziei, że znajdzie w niej pokrzepienie i otuchę.

Clive stara się zapełnić pustkę po żonie, rzucając się w wir pracy. W 1960 roku publikuje "An Experiment in Criticism", w następnych latach redaguje swoje wykłady i konferencje o literaturze okresu średniowiecza i odrodzenia oraz zbiera luźne eseje i szkice. W tym okresie pogarsza się stan zdrowia pisarza - rozpoczynają się problemy z nerkami i sercem, w czerwcu 1963 r. trafia do szpitala w wyniku ataku serca. Po odzyskaniu sił wraca do The Klins i kontynuuje prace: przyjmuje przyjaciół, prowadzi obszerną korespondencję i pisze swoje ostatnie dzieło: "Letters to Malcom: Chiefly on Prayer", ukończone tuż przed śmiercią. Umiera 22 listopada 1963 roku, tydzień przed swoimi 65. urodzinami.