Mało nas do pieczenia chleba

Rok 2003 był dla Polski piątym z kolei, w którym odnotowano ubytek rzeczywisty ludności, a jednocześnie drugim z ujemnym przyrostem naturalnym. W ciągu ostatnich czterech lat liczba ludności zmniejszyła się o prawie 90 tysięcy. W 2002 roku zanotowano najniższy od 50 lat współczynnik dzietności (1,25). Według szacunków Głównego Urzędu Statystycznego, w 2003 roku urodziło się 351 tys. dzieci, czyli o 2,5 tys. mniej niż w roku 2002, o ok. 36 proc. mniej niż w 1990 roku i aż o 50 proc. mniej niż w 1983 roku. Do tak niekorzystnych zmian doszło w ciągu zaledwie dwudziestu lat!

Co więcej, prognostycy z GUS przewidują, że liczba ludności w Polsce zmniejszy się do 2020 roku o milion osób w stosunku do dnia dzisiejszego, a w ciągu następnej dekady o dalsze półtora miliona. Jaki to ma wpływ na polskie szkolnictwo?

Deficytowe pierwszaki

W Szafarni w województwie kujawsko-pomorskim mieliśmy niedawno do czynienia z desperacką akcją rodziców, walczących o utrzymanie szkoły, do której uczęszczały ich dzieci.

W obliczu przeniesienia do innej placówki, opiekunowie zdecydowali się w ogóle nie posyłać swoich pociech do nowej szkoły. Podobnie rzecz wygląda w innych regionach Polski: na Podkarpaciu, w Szczecinie czy w Poznaniu cały czas mamy do czynienia z gwałtownymi protestami rodziców, postawionych w obliczu likwidacji przedszkoli i szkół.

Dlaczego tak się dzieje? Przemiany demograficzne w latach 90-tych spowodowały gwałtowne zmniejszenie liczby dzieci w wieku 0-17 lat. W roku 1990 było ich 11 318 tys., a 12 lat później już tylko 8663,7 tys. Dzieci do lat 15 stanowią obecnie 17 proc. ogólnej populacji, podczas gdy w 1990 roku było to prawie 25 procent.

Według szacunków Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu, w roku szkolnym 2003/2004 uczy się 6,32 mln dzieci; w tym 2,8 mln w szkołach podstawowych, 1,66 mln w gimnazjach, 1,86 mln w szkołach ponadgimnazjalnych. W poprzednim roku szkolnym było 6,58 mln uczniów; w tym 2,98 mln w szkole podstawowej, 1,7 mln w gimnazjach i 1,9 mln w szkołach ponadgimnazjalnych. Natomiast w latach 2001-2002 w murach szkolnych przebywało 6,7 mln uczniów.

Szczególnie widoczny jest spadek ilości dzieci rozpoczynających naukę w szkole podstawowej. Trzy lata temu było ich 487 tys., dwa lata temu 466 tys., w zeszłym roku 437 tys., a obecnie już tylko 422 tysięcy. Tendencja jest więc taka, że więcej uczniów kończy szkołę podstawową niż rozpoczyna w niej naukę.

Ubywa uczniów, ubywa więc i szkół (tylko w ciągu ostatnich czterech lat o 3,3 tys.).

Są nowe ubytki

Spadek liczby dzieci w wieku szkolnym jest zatem najważniejszym powodem tego, że w szkołach robi się po prostu luźniej.

W wielu klasach - szczególnie tych wiejskich - zdarzają się sytuacje, że uczy się zaledwie kilkoro lub w najlepszym przypadku kilkanaścioro dzieci. Dlatego właśnie władze samorządowe zamykają część nieopłacalnych szkół i przedszkoli, bądź też stosują politykę "wygaszania" - w takich szkołach nie prowadzi się nowego naboru i przestają one istnieć z chwilą, gdy ukończy je ostatni rocznik uczniów. Większość szkół i przedszkoli jest jednak "przekształcana" (czyli de facto łączona z innymi szkołami).

Władze gminne, likwidując małe wiejskie szkoły, często zapominają o tym, że jednocześnie niszczą jedyne placówki kulturotwórcze na swoim terenie. A ich brak może spowodować w dalszej perspektywie daleko większe szkody społeczne, niż doraźne pozytywy ekonomiczne.

- Powinniśmy za wszelką cenę uniknąć likwidacji placówek edukacyjnych, a jeżeli jest już taka konieczność, to niech one będą zamieniane w ośrodki społeczno-kulturalne. Jeśli dzieci rodziców z pokolenia z lat 1980-84 przyczynią się do zwiększenia wyżu demograficznego, to trafią na gotową infrastrukturę w postaci systemu powiązań społeczności lokalnych - apeluje Wiesław Łagodziński z Głównego Urzędu Statystycznego.

Szansą dla małych szkół jest ich przejmowanie od samorządów przez stowarzyszenia rodziców. W Polsce funkcjonuje dziś ponad 200 takich placówek. Ich utrzymanie jest znacznie tańsze, ze względu na społeczną pracę rodziców oraz niższe stawki dla nauczycieli, nie związanych w tym przypadku ustaleniami Karty Nauczyciela. Łatwiej także o dotacje gminne.

Jak na razie nie ubywa kandydatów na wyższe uczelnie, ale to już końcówka wyżu demograficznego z początku lat 80-tych. Tym bardziej, że państwowe uczelnie są zapchane studentami do granic możliwości. Zmniejszająca się z roku na rok liczba świeżo upieczonych maturzystów będzie więc, póki co, pewną ulgą dla szkolnictwa wyższego. Niepokoić powinni się za to właściciele uczelni prywatnych - niż demograficzny oznaczać będzie wyrok śmierci dla wielu z nich. Utrzymają się jedynie najlepsze, najbardziej prestiżowe uczelnie prywatne.

Spadek populacji zagraża bezpośrednio także nauczycielom. O ile sytuacja nauczycieli pełnozatrudnionych (a więc tych, dla których praca w szkole jest ich głównym zajęciem) jest w miarę stabilna, o tyle znacznie gorzej przedstawia się w przypadku osób zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin. Od czterech lat nie zmienia się liczba tych pierwszych (435 tys.), natomiast ubyło w tym okresie 88 tys. nauczycieli niepełnoetatowych.

Według pesymistycznych prognoz demograficznych, liczba nauczycieli może jednak zmniejszyć się w przeciągu najbliższych lat aż o 1/5.

Inny obraz wyłania się natomiast z analiz Centralnego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli. Zgodnie z nimi, obniżanie stanu zatrudnienia nauczycieli do roku 2006 nie grozi kryzysem kadrowym, jeśli naturalne odejścia pedagogów na emeryturę i z innych obiektywnych względów będą następować w stałym tempie. Co najwyżej spodziewać się można znikomego zapotrzebowania na nowych nauczycieli.

- Te materiały były jednak opracowywane jakiś czas temu. Nie dysponujemy jeszcze najświeższymi prognozami demograficznymi GUS, dlatego trudno coś precyzyjnie wyrokować - mówi Jadwiga Zarębska, kierownik Zespołu ds. Analiz i Prognozowania Kadr CODN.

Czy niż demograficzny może być mimo to wykorzystany z pożytkiem dla całego szkolnictwa?

Jak najbardziej - zmniejszenie liczby uczniów jest świetną okazją do poprawienia warunków i poziomu nauczania. Klasy będą mniej liczne, co pozwoli nauczycielom na efektywniejszą indywidualną pracę z podopiecznymi, a w konsekwencji na bardziej harmonijny rozwój ucznia. Spadek populacji może także ułatwić młodzieży dostanie się na wybrane uczelnie.

I wreszcie ostatni pozytyw - mniej absolwentów to także zmniejszony napór na rynek pracy, a w konsekwencji mniejsze bezrobocie.

Mimo tych kilku pozytywnych aspektów, niż demograficzny pozostaje niebywale groźnym zjawiskiem społecznym. Dlatego marzeniem polskich demografów jest, by pokolenie urodzone w latach 1980-1984 zechciało pójść w ślady swoich rodziców - na początku lat 80-tych zanotowano w Polsce drugi pod względem wielkości przyrost populacji po 1945 roku.