Wiara pośród ruin

Wydarzenia z 1948 roku – uznawane przez zamieszkujących Izrael Żydów za wojnę o niepodległość, a przez Palestyńczyków – za nakba („katastrofę”) – miały dramatyczne następstwa dla Gazy i jej okolic. Podczas działań wojennych między Izraelem a Egiptem miasto zostało ponownie zbombardowane. Po nieudanej próbie ogłoszenia niepodległości we wrześniu 1948 roku – 24 lutego 1949 roku na Rodos zawarto rozejm, w którym postanowiono, że południowa część państwa palestyńskiego przewidzianego w stworzonym przez ONZ planie podziału regionu, która miała sięgać niemal do Aszdod i obejmować część pustyni Negew, zostanie znacznie okrojona i poddana zarządowi egipskiemu. W ten sposób powstała tak zwana Strefa Gazy.

W namiotach i barakach

Podczas walk w rejon miasta napłynęło prawdziwe morze uchodźców – do 50–60 tys. mieszkańców tych okolic dołączyło w 1948 roku ponad 200 tys. Palestyńczyków zmuszonych do opuszczenia rodzinnych stron. Ludność samego miasta Gazy wzrosła z 35 do 175 tys.; 75 proc. mieszkańców stanowili uciekinierzy. W 1950 roku Agencja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (UNRWA) zaczęła budować na kilku wydzierżawionych na 99 lat działkach duże obozy dla uchodźców. W cztery lata później użytkowane dotąd namioty zastąpiono barakami i prostymi domami. Dla kościołów nowa sytuacja wiązała się z napływem sporej liczby wiernych. Wraz z nimi pojawiły się jednak i nowe problemy.

Tak na przykład na terenie parafii katolickiej powstał – nieuznawany przez UNRWA – obóz dla uchodźców, początkowo w postaci namiotów dla 800 osób (w tym 150 katolików), a następnie złożony z trzydziestu baraków i dwudziestu namiotów dla ludzi pozbawionych źródła utrzymania. Szczególnym wydarzeniem w tym okresie była pierwsza w historii wizyta w mieście patriarchy jerozolimskiego w osobie Alberto Goriego (1949–1970) w lutym 1952 roku, przy czym ze względu na sytuację polityczną gość mógł przybyć wyłącznie samolotem ONZ.

Wyczekiwana świątynia

Dla rozrastającej się parafii wybudowano wreszcie od dawna planowany kościół. Ze względu na ograniczone środki, jakie pierwotnie zapewnić mogło powołane w 1926 roku przez papieża Piusa XI Katolickie Stowarzyszenie Pomocy dla Bliskiego Wschodu (Catholic Near East Welfare Association, CNEWA), pierwsze plany przewidywały wzniesienie bardzo skromnego budynku. Jednak dzięki zapisowi testamentowemu na rzecz proboszcza parafii Hanny Nimriego (1950–1973), który na przełomie lat 1932 i 1933 jako kandydat na mnicha przez rok mieszkał w opactwie Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Jerozolimie, zanim w 1936 roku został kapłanem patriarchatu łacińskiego, zdołano ostatecznie wystawić trójnawowy gmach o betonowym szkielecie i zbudowany z kamienia (a nie tylko z cegieł). I tym razem konieczne było osadzenie fundamentów na głębokości 12 metrów. Pierwszą Mszę Świętą w świątyni odprawiono 26 sierpnia 1955 roku; oficjalne poświęcenie kościoła przez patriarchę uniemożliwił wybuch kryzysu sueskiego i związana z nim okupacja Strefy Gazy przez wojska izraelskie (listopad 1956 – marzec 1957). Dokonane w następstwie tych wydarzeń rozmieszczenie oddziałów ONZ pomogło jednak wręcz w ukończeniu budowy i wystroju użytkowanej również przez nie świątyni – tak na przykład żołnierze brazylijscy ufundowali ołtarz główny. Dość naiwne malowidła przedstawiające Świętą Rodzinę i historię dzieciństwa Jezusa wykonano natomiast dopiero w połowie lat siedemdziesiątych XX wieku.

W przeciwieństwie do katolików, których znaczna część wywodziła się spośród uchodźców, gazańscy wierni obrządku prawosławnego i ormiańskiego należeli zasadniczo do zamożnej części klasy średniej i często wykonywali zawód jubilera lub fotografa; to ich własnością było również późniejsze kino.

Począwszy od 1948 roku w Gazie działało również kilku członków Południowej Konwencji Baptystycznej. Objęli oni w 1954 roku zarząd nad Szpitalem Anglikańskim, który odtąd nazywano Szpitalem Baptystycznym (i często w dalszym ciągu tak się go nazywa). Obok tego od 1952 roku działała tu Rada Kościołów Bliskiego Wschodu (Near East Council of Churches, NECC), instytucja utworzona przez grupę ewangelickich Kościołów i organizacji charytatywnych, takich jak na przykład Brot für die Welt (niem. „Chleb dla świata” – organizacja niemieckich kościołów państwowych i ewangelikalnych, niosąca międzynarodową pomoc rozwojową, przyp. tłum.), zajmująca się początkowo pomocą humanitarną, a następnie także edukacją.

Pomoc potrzebującym

Kolejne dramatyczne zmiany dla mieszkańców Gazy i okolic przyniósł rok 1967. W ciągu tak zwanej wojny sześciodniowej Izrael zniszczył lotnictwo Egiptu, wypierając oddziały tego kraju ze Strefy Gazy (a także z całego półwyspu Synaj). Gaza stała się częścią „terytoriów okupowanych”. Przeprowadzony w tamtym okresie spis ludności wykazał, że Strefę Gazy zamieszkuje 356 tys. osób, w tym 207 tys. uchodźców. Połowa ludności nie ukończyła jeszcze czternastu lat.

Okupacja wiązała się z jednej strony z ułatwieniem podróżowania do Izraela, z drugiej jednak strony skonfrontowała mieszkańców Gazy z problemem, czy utrzymywać stosunki z „wrogiem” i jaką mają one mieć postać. Zarzuty o kolaborację z Izraelczykami były zapewne głównym powodem mordu na księdzu Nimri, do którego doszło 26 lutego 1973 roku w jego domu parafialnym; okoliczności zbrodni nigdy nie udało się do końca ustalić. Tego samego dnia do Gazy zawitały siostry ze zgromadzenia Matki Teresy (misjonarki miłosierdzia), które początkowo miały się opiekować wciąż licznymi uchodźcami. W nowej sytuacji łatwiej było prowadzić i taką działalność. W 1977 roku do strefy przybyła grupa małych sióstr Karola de Foucauld, które osiedliły się w obozie al-Rimal (i wytrwały tam przez trzydzieści lat). Ponadto dzięki pomocy bożogrobców austriackich i niemieckich na terenie należącym do parafii katolickiej rozpoczęto budowę szkoły. Uroczystość jej poświęcenia – wówczas jako szkoły imienia Georga Gatta – odbyła się w grudniu 1980 roku; prowadzenie placówki powierzono siostrom od Najświętszego Różańca, jedynemu zgromadzeniu zakonnemu założonemu przez miejscową chrześcijankę.

W zmienionych warunkach posługę socjalną i pedagogiczną – przejawiającą się choćby w działalności szkoły zawodowej oraz kilku punktów doradztwa dla matek z dziećmi – kontynuowały również inne kościoły. Już od długiego czasu istniał w Gazie choćby oddział YMCA, który w okresie egipskim zakupił niewielki dom na siedzibę. W dzielnicy al-Rimal niewielka wspólnota baptystów prowadziła ośrodek kulturalny z biblioteką. W 1982 roku przekazany im niegdyś szpital znów przejęli anglikanie (tym razem pod egidą diecezji jerozolimskiej) i odtąd nosi on nazwę al-Ahli Arab Hospital.

Tekst pochodzi z książki Chrześcijanie w Strefie Gazy. Zapomniana historia, napisanej przez Georga Röwekampa, a wydanej właśnie przez Wydawnictwo Świętego Wojciecha (2026). Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji