Pinokio. Historia zbawienia dla niegrzecznych dzieci

Dwieście lat temu, 24 listopada 1826 roku, urodził się Carlo Collodi, włoski pisarz i dziennikarz, twórca jednej z najsłynniejszych postaci literatury dziecięcej – Pinokia.
Czyta się kilka minut
Pinokio odnajduje Dżepetta we wnętrzu ogromnej ryby. Ilustracja Carla Chiostriego do Przygód Pinokia Carla Collodiego, 1901 r. | Fot. Wikimedia Commons
Pinokio odnajduje Dżepetta we wnętrzu ogromnej ryby. Ilustracja Carla Chiostriego do Przygód Pinokia Carla Collodiego, 1901 r. | Fot. Wikimedia Commons

Rzemieślnik Dżepetto wystrugał Pinokia kierując się ojcowską miłością. Podobnie jak Bóg Ojciec, który ulepił Adama z prochu ziemi i tchnął w niego ożywczego ducha. 

Niewdzięczne stworzenie

Drewniany Pinokio, gdy tylko zyskuje nogi, buntuje się i ucieka od swojego stwórcy. Na wpół ukończony oddala się od ojca i zabija własne sumienie. Symbolizuje je postać Gadającego Świerszcza. Uciszywszy jego denerwujące cykanie wyrusza, by zasmakować niczym niekrępowanej wolności. W rezultacie zostaje sam. Bardzo szybko uświadamia sobie, że jest tylko kawałkiem drewna, bezsilnym wobec mroku nocy.

Gdy wraca na chwilę do domu, zmęczony i przemoczony, grzeje stopy przy kominku. „A w czasie snu stopy, które były z drewna, zajęły się od żaru, powolutku zwęgliły się i stały popiołem”. Gdy ojciec chciał wejść do domu, zastał drzwi zamknięte. Na próżno wołał, by Pinokio mu otworzył. W tej scenie autor ukazuje niemoc wyjścia na spotkanie z ojcem. Pajacyk bardzo chce stanąć na nogi. Płacze i tarza się po podłodze, krzycząc: „Tatusiu, nie mogę”. Nie może, choć bardzo chce. To głębokie pragnienie otwarcia drzwi naszego serca na miłość Ojca drzemie w każdym z nas. Często jednak czujemy się bezsilni z powodu grzechu, który odbiera nam siły.

Ojciec szybko przychodzi z pomocą, lecz Pinokio znowu zaczyna grymasić i wymagać. Poczciwy Dżepetto poświęca swojemu synowi wszystko. W środku zimy sprzedaje swój jedyny płaszcz, by kupić mu elementarz. Czy nie jest to jasne odniesienie do Boga, który w Chrystusie ogołaca samego siebie z miłości do człowieka, niewdzięcznej istoty, która wie lepiej, co dla niej dobre? Wolna wola staje się dla Pinokia pułapką. Sprzedaje elementarz, by mieć za co kupić bilet do Teatru Marionetek i pakuje się w kolejne kłopoty. Zamiast nauki i pracy wybiera łatwe przyjemności.

Kim był twórca Pinokia?

Carlo Collodi, którego prawdziwe nazwisko brzmi Lorenzini, uczył się w seminarium duchownym i jego najbliższa rodzina miała nadzieję, że zostanie księdzem. Ostatecznie jednak zrezygnował z drogi kapłańskiego powołania, a w późniejszych latach mocno zdystansował się od Kościoła, angażując się w ruchy świeckie i antyklerykalne. Popierał laicyzację państwa, a jego satyryczna twórczość publicystyczna nierzadko uderzała w ówczesne zaangażowanie polityczne duchowieństwa.

Szydził z ambony jako narzędzia propagandy politycznej. Opisywał postacie obłudnych duchownych, którzy za fasadą świętoszkowatości ukrywali chciwość, dążenie do władzy i polityczne intrygi. Krytykował księży za to, że zamiast edukować najuboższych i dbać o ich los, utrzymywali ich w ciemnocie, by łatwiej nimi manipulować.  

Mimo buntu przeciwko religijności, wartości ewangeliczne pozostały mu zawsze bliskie, choć odległe od rzeczywistości ówczesnego Kościoła, tak jak go postrzegał. Jego najwybitniejsze dzieło, Pinokio, adresowane do dzieci, ma nie tylko wydźwięk moralnej przestrogi. Losy stworzonego przez niego drewnianego pajacyka są alegorią historii zbawienia oraz drogi, jaką każdy chrześcijanin pokonuje od grzechu do odkupienia. Kardynał Giacomo Biffi w książce Pajacyk Pinokio i jego Pan wyznał, że dzięki powieści Collodiego zaczął „domyślać się, na czym polega niemoc człowieka, który nie potrafi podnieść się z upadku”.

Ucieczka od Ojca

Nieodpowiedzialne wybryki Pinokia oddalają go coraz bardziej od jego stwórcy i prowadzą do zezwierzęcenia. Ucieczka od ojca przypomina ucieczkę Adama, gdy chowa się przed Bogiem i zwala winę na Ewę. Wciąż nie widzi, że to, co go spotyka, jest konsekwencją jego własnego postępowania. Nasz bohater coraz bardziej się stacza. Musi tańczyć, jak mu zagrają. Oskarżony o kradzież, wykonuje pracę psa posłusznego swojemu panu, a potem zmienia się w osła. Degradacja staje się coraz bardziej widoczna i choć Pinokio tęskni za ojcem, nie ma siły, by do niego wrócić. Wreszcie stoi przed groźbą stania się przedmiotem. Sprzedany na targu, ma zostać zabity, a jego skóra ma posłużyć do naprawienia starego bębna. Ryzykuje, że zupełnie straci godność. Co za los!

Na scenie powieści pojawiają się także zwodziciele, którzy wykorzystują naiwność pajaca. Podgrzewają pokusę łatwego wzbogacenia się. Choć motywacja Pinokia wydaje się być szlachetna, pada ofiarą własnej głupoty. Dobroczyńcy okazują się być zbójcami. Powieszony na gałęzi, po trzech godzinach agonii woła tuż przed skonaniem: „Och, mój tatusiu! Gdybyś ty był tutaj!”. Och, mój tatusiu, czemu cię opuściłem? Czy czegoś nam to nie przypomina?

To miał być już koniec baśni dla dzieci, która ukazywała się w odcinkach w jednym z adresowanych do nich czasopism. Autor uśmiercił Pinokia rękoma złoczyńców. Tego dzieci nie mogły zaakceptować. Podniosły bunt i zmusiły wydawcę, by pertraktował z Collodim. Po trzech miesiącach zaczęły ukazywać się kolejne odcinki przygód pajacyka. Dzieci czekały na happy end.

Wszyscy marzą o szczęśliwym zakończeniu

Pinokia ratuje Wróżka o niebieskich włosach. To kluczowa postać, którą w interpretacji chrześcijańskiej możemy utożsamić z Bożą Opatrznością. Pojawia się zawsze wtedy, gdy Pinokio sięga dna i woła o pomoc. Nie cofa jednak konsekwencji jego czynów, lecz pozwala, by cierpiał z powodu popełnionych błędów. Zmusza do wypicia gorzkiego lekarstwa, bez którego nie ma uzdrowienia. Gorzkie doświadczenie własnego egoizmu ma wychować nieodpowiedzialnego pajaca, który niby wie, gdzie szukać prawdziwego szczęścia, ale niemoc drewnianego serca wydaje się być nie do przezwyciężenia.

Gdy ucieka do Krainy Zabawek nie zdaje sobie sprawy, że to kolejna pułapka. Znowu próbuje zwalić winę na innych, lecz tym razem dostrzega, że wszelkie zło pochodzi z jego wnętrza. Jest do tego stopnia zanurzony w egoizmie i próżniactwie, że coraz dalej mu do stania się człowiekiem. Chcąc czynić dobro, czyni zło, którego nie chce. Znamy z Nowego Testamentu podobne doświadczenie Pawła Apostoła (por. Rz 7, 19). Bliskie jest również każdemu z nas.

Kluczowy moment zwrotny całej powieści rozgrywa się w ciemnościach – we wnętrzu gigantycznego potwora morskiego. To bezpośrednie nawiązanie do biblijnej Księgi Jonasza. Trzy dni spędzone przez Jonasza we wnętrznościach ryby były zapowiedzią śmierci i zmartwychwstania Chrystusa.

Dla Pinokia wnętrze potwora jest miejscem całkowitej przemiany. W absolutnej ciemności odnajduje swojego tatę. Ojciec czekał na niego w morskich głębinach i spędził w brzuchu wielkiej ryby trzy lata, a nie tylko trzy dni. Wystrugany przez niego pajac przestaje myśleć o sobie i bierze osłabionego ojca na plecy, by wynieść go na wolność przez otwartą paszczę śpiącego potwora. Gdy szczęśliwie docierają do najbliższego domu, Pinokio zaczyna ciężko pracować, by utrzymać chorego tatę i oddaje swoje ostatnie grosze na ratowanie chorej Wróżki. Wybiera trud i poświęcenie.

Gdy zasypia, w nocy dokonuje się cud. Pinokio budzi się jako żywy, prawdziwy chłopiec z krwi i kości. Jego drewniane serce pajaca staje się sercem człowieka, który kocha. Czytając taką puentę, trudno nie przypomnieć sobie słów z Księgi Ezechiela, w których Bóg zapowiada, że odbierze nam serce kamienne, a da nam serce z ciała (por. Ez 36, 27). Bóg potrzebuje w tym naszej współpracy. Choćby była tak bezużyteczna jak zawodzenie zdesperowanego osła.

Carlo Collodi, pisząc książkę dla dzieci, stworzył opowieść o trudnej drodze syna marnotrawnego do domu Ojca. Ukazał w formie baśni historię zbawienia człowieka, który wciąż upada i nie jest w stanie sam się zbawić.  


Autor artykułu prowadzi rekolekcje w oparciu o przygody Pinokia (www.eccc.pl).

Cały artykuł przeczytasz z aktywną subskrypcją

Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.

Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.

Polecane

Subskrypcja miesięczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp do treści przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Subskrypcja odnawia się automatycznie, rezygnujesz w dowolnym momencie
  • Po miesiącu próbnym 19,90 miesięcznie
1.00 zł

Subskrypcja roczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Korzystasz ze wszystkich treści za znacznie mniejsze pieniądze 
  • Otrzymujesz 25% rabatu i oszczędzasz 66 zł
  • Tylko 3,33 zł za wydanie
172.90 zł

Artykuł pochodzi z numeru 47/2026

W druku ukazał się pod tytułem: Historia zbawienia dla niegrzecznych dzieci