Choć jego rządy w archidiecezjach gnieźnieńskiej i poznańskiej przypadły na jeden z najtrudniejszych okresów w dziejach polskiego Kościoła pod zaborem pruskim, abp Florian Stablewski nie należy do grona najbardziej rozpoznawalnych polskich hierarchów kościelnych. Jego biografia stawia pytanie, które pozostaje aktualne również dzisiaj: gdzie kończy się polityczny realizm, a zaczyna kapitulacja wobec silniejszego? Był postacią niejednoznaczną. Nie miał bezkompromisowości kard. Mieczysława Ledóchowskiego, który za opór wobec polityki Bismarcka zapłacił więzieniem i wygnaniem, ale nie był również człowiekiem gotowym wyrzec się polskich aspiracji narodowych w imię dobrych stosunków z pruską administracją. Uważał, że Kościół powinien przede wszystkim zachować zdolność działania, a nie ograniczać się do roli symbolu narodowego protestu. Właśnie ta strategia stała się źródłem największych kontrowersji wokół jego osoby.
Odpowiadał obu stronom
Florian Oksza Stablewski urodził się w 1841 roku we Wschowie, w rodzinie ziemiańskiej. Po studiach teologicznych w Poznaniu i Monachium, gdzie uzyskał doktorat, przyjął święcenia kapłańskie w 1866 roku. Pracował w wielkopolskich parafiach, angażując się w działalność społeczną i edukacyjną. W 1873 roku został usunięty z pracy nauczycielskiej po odmowie podporządkowania się zarządzeniu nakazującemu nauczanie religii w języku niemieckim. Doświadczenie to uświadomiło mu, że germanizacja nie jest wyłącznie administracyjną ingerencją w życie szkoły, ale próbą przekształcenia kulturowej tożsamości polskiej wspólnoty.
W 1876 roku rozpoczął karierę parlamentarną jako poseł do sejmu pruskiego, gdzie reprezentował interesy Polaków w Kole Polskim. Był sprawnym mówcą, dobrze znał niemieckie realia polityczne i wierzył w możliwość wykorzystania parlamentarnych mechanizmów do obrony narodowych interesów. Reprezentował wielkopolską tradycję pracy organicznej, w której patriotyzm oznaczał nie tylko protest przeciw zaborcy, ale również budowanie własnych instytucji, rozwój edukacji i gospodarki.
Po śmierci abp. Juliusa Dindera (jedynego Niemca na gnieźnieńskiej stolicy) w 1891 roku pojawiła się możliwość obsadzenia stolic arcybiskupich w Gnieźnie i Poznaniu przez polskiego hierarchę. Kandydatura Stablewskiego odpowiadała zarówno polskim elitom, jak i władzom pruskim. Pierwsi widzieli w nim doświadczonego obrońcę narodowych interesów, drudzy – polityka umiarkowanego, skłonnego do współpracy.
26 października 1891 roku Stablewski złożył deklarację lojalności wobec władz pruskich. Ten dokument stał się jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów jego biografii. Czy polski patriota powinien składać podobne deklaracje zaborcy, aby objąć najważniejszą kościelną godność na ziemiach polskich? Krytycy widzieli w tym przejaw oportunizmu, a nawet politycznej kapitulacji. Trudno jednak pomijać kontekst: arcybiskup uważał, że uzyskanie akceptacji władz pozwoli mu skuteczniej bronić Kościoła i polskiej ludności. Nie wyrzekał się swojej narodowej tożsamości, a posłuszeństwo w sprawach kościelnych zastrzegał dla Stolicy Apostolskiej.
Nie zmienia to faktu, że jego nominacja była wynikiem politycznego kompromisu, który od początku obciążał jego autorytet. Stablewski musiał dowodzić, że nie jest człowiekiem Berlina, lecz polskim hierarchą zdolnym wykorzystać nawet ograniczone możliwości działania w państwie zaborczym.
Sukcesy i porażki
Jako arcybiskup, Stablewski okazał się znakomitym organizatorem. Rozumiał, że obrona polskości wymaga instytucji zdolnych przetrwać zmiany polityczne. W 1895 roku zainicjował wydawanie „Przewodnika Katolickiego”, a w 1897 roku doprowadził do powstania Drukarni i Księgarni św. Wojciecha, która stała się jednym z najważniejszych ośrodków katolickiego ruchu wydawniczego. Wspierał kształcenie duchowieństwa, rozwój działalności edukacyjnej i dobroczynnej, a także ochronę dziedzictwa sztuki sakralnej. Z jego inicjatywy powstało Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu.
Były to osiągnięcia trwałe i bezsporne. Problem polegał na tym, że sukcesy organizacyjne nie szły w parze z równie skuteczną polityką wobec państwa pruskiego. Początkowo abp Stablewski wierzył, że poprawne relacje z Berlinem pozwolą uzyskać ustępstwa. W 1894 roku jego zabiegi przyczyniły się do przywrócenia w szkołach elementarnych nauki języka polskiego w formie lekcji nadobowiązkowych. Wkrótce jednak rozwój niemieckiego nacjonalizmu, działalność Hakaty i zaostrzenie polityki germanizacyjnej pokazały, że pruska administracja nie zamierza zaakceptować polskiej odrębności.
Najbardziej dramatycznym sprawdzianem jego strategii stały się wydarzenia we Wrześni w 1901 roku. Strajk dzieci, które sprzeciwiały się nauczaniu religii w języku niemieckim i domagały się prawa do modlitwy po polsku, stał się symbolem oporu wobec germanizacji. Władze odpowiedziały represjami, procesami i karami wobec dzieci oraz ich rodziców. Wydarzenia te wywołały oburzenie daleko poza granicami Wielkopolski. Postawa abp. Stablewskiego należy do najbardziej dyskusyjnych fragmentów jego biografii. Arcybiskup nie wystąpił publicznie w sposób zdecydowany w obronie strajkujących dzieci. Nie potępił z należytą mocą działań pruskiej administracji i nie stał się moralnym przywódcą protestu, czego oczekiwała większość polskiej opinii publicznej. Podejmował działania bardziej dyskretne, jednak nie odpowiadały one skali społecznego wzburzenia. Czy obawiał się represji, które mogłyby uderzyć w cały Kościół? Czy wierzył, że publiczny konflikt z władzami przyniesie więcej szkody niż pożytku? A może tak mocno przywiązał się do strategii kompromisu, że nie dostrzegł, iż w tej sytuacji milczenie również staje się politycznym wyborem? Niezależnie od odpowiedzi jego postawa pozostaje trudna do obrony, zwłaszcza jeśli pamiętamy, że był najwyższym przedstawicielem Kościoła na ziemiach polskich pod zaborem pruskim.
Warto jednak zauważyć, że w czasie kolejnego strajku szkolnego, rozpoczętego w 1906 roku, Stablewski zajął już zdecydowane stanowisko w sprawie prawa dzieci do nauki religii w języku ojczystym. Jego list pasterski wywołał niezadowolenie władz pruskich, które zaczęły rozważać możliwość usunięcia go z urzędu. Arcybiskup zmarł 24 listopada 1906 roku, zanim konflikt został ostateczne rozstrzygnięty.
Wybór nie był prosty
Jak zatem ocenić Floriana Stablewskiego? Był niewątpliwie jednym z najważniejszych organizatorów życia katolickiego w Wielkopolsce, człowiekiem, który pozostawił po sobie instytucje służące kolejnym pokoleniom. „Przewodnik Katolicki”, Drukarnia i Księgarnia św. Wojciecha, Muzeum Archidiecezjalne i rozwój struktur kościelnych to osiągnięcia, których nie można sprowadzić do politycznych kontrowersji. Jego patriotyzm miał wymiar praktyczny: zamiast ograniczać się do deklaracji, budował instytucje, które miały przetrwać polityczne zmiany.
Jednocześnie jego biografia pokazuje niebezpieczeństwa polityki kompromisu prowadzonej wobec przeciwnika, który nie zamierza rezygnować ze swoich zasadniczych celów. Stablewski zbyt długo wierzył, że lojalność i umiarkowanie pozwolą uzyskać trwałe ustępstwa ze strony Berlina. Wydarzenia we Wrześni ujawniły granice tej strategii, a jego powściągliwość w obronie strajkujących dzieci pozostawiła moralny cień na jego działalności.
Abp Stablewski nie był drugim kard. Ledóchowskim i nie należy mierzyć go miarą bezkompromisowego oporu. Nie był też zwykłym ugodowcem, gotowym poświęcić polskość dla własnej kariery. Był człowiekiem, który próbował pogodzić obowiązki hierarchy kościelnego, polskiego patrioty i uczestnika politycznego życia państwa pruskiego. W tej próbie poniósł porażki, ale osiągnął również sukcesy, których znaczenia nie sposób przecenić.
Jego biografia przypomina, że w warunkach niewoli narodowej wybór między oporem a kompromisem nigdy nie był prosty. Pozostaje jednak pytanie, czy można skutecznie budować wspólnotę, nie stając wystarczająco zdecydowanie w jej obronie, gdy zostaje poddana najcięższej próbie.
Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.
Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.











