Diabelski krąg lęku. Jak nie zarażać nim innych, gdy sami się boimy

Po ataku w Krakowie wielu z nas nerwowo śledzi kolejne wiadomości o zagrożeniach. Im więcej czytamy, tym bardziej się boimy, a nasz lęk udziela się bliskim. Jak przerwać ten krąg?
psycholog
Czyta się kilka minut
Ślad po kuli w szybie okiennej w Krakowie, w miejscu, gdzie dzień wcześniej postrzelono kilka osób. Kraków, 8 listopada 2026 r. Fot. Beata Zawrzel/Associated Press/East News
Ślad po kuli w szybie okiennej w Krakowie, w miejscu, gdzie dzień wcześniej postrzelono kilka osób. Kraków, 8 listopada 2026 r. Fot. Beata Zawrzel/Associated Press/East News

Ola Gil, logoterapeuta, z którą na co dzień współpracuję, przywiozła z II Międzynarodowego Kongresu Logoterapii w Krakowie historię, która dobrze pokazuje, jak działa lęk. Było to bezpośrednio po ataku nożownika w szkole. Specjaliści i nauczyciele rozmawiali tam o tym, jak reagować na doniesienia o planowanych napaściach. Jedna z uczestniczek opowiedziała o swoim synu. Spokojnie rozmawiała z nim o problemie i o służbach, które dbają o bezpieczeństwo uczniów Zareagowała wzorcowo – pokazała, że to incydent, skupiła się na pozytywnych reakcjach dorosłych, bez skupiania na sprawcy. Nastolatek mimo to bał się coraz bardziej.

Przyczyna tkwiła w domu jego przyjaciela, którego rodzice śledzili każdą nową informację, także niesprawdzoną, wyłowioną z internetu, i na bieżąco, emocjonalnie dzielili się nią z synem. Lęk dorosłych przeszedł na ich dziecko, a z niego na kolegę.

Viktor Frankl, twórca logoterapii, opisywał diabelski krąg lęku: im bardziej skupiamy się na możliwym niebezpieczeństwie, tym silniejszy lęk czujemy. Z czasem dochodzi do tego strach przed samym lękiem, przed tym, że nas sparaliżuje. I właśnie ten strach jeszcze go wzmacnia. Po ataku na krakowskim Rynku Głównym 7 listopada wielu z nas znowu kręci się w tym kole. Warto więc zapytać, co z naszego niepokoju trafia do dzieci.

Lęk przechodzi z dorosłych na dzieci

Dzieci uczą się bać, patrząc na nas. Dobrze to widać w eksperymencie Marcy Burstein i Goldy Ginsburg z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa (2010). Przed zaplanowanym dyktandem rodzice dzieci w wieku 8–12 lat, przeszkoleni przez badaczy, raz zachowywali się niespokojnie, a raz spokojnie i pewnie. Po „lękliwym” wariancie dzieci czuły większy niepokój, częściej myślały, że coś pójdzie źle, i chętniej uniknęłyby sprawdzianu. W tym niewielkim badaniu (25 par rodzic – dziecko) silniej działał niepokój ojców niż matek.

Wystarczyło krótkie, odegrane napięcie przed szkolnym dyktandem. Po wiadomościach o atakach wielu rodziców przez kilka dni przewija doniesienia i komentuje je przy dzieciach. Dziecko odbiera wtedy więcej niż słowa: widzi napiętą twarz i wyciąga wniosek, że świat stał się groźny, skoro boją się nawet dorośli. Lękiem zarażamy je także wtedy, gdy ostrzegamy, opowiadając, co mogłoby się wydarzyć.

Sensacja karmi lęk

Gdy dziecku może grozić niebezpieczeństwo, szukanie informacji jest naturalnym odruchem. Po każdej tragedii dostajemy ich jednak nadmiar, a wielu nadawców – zarówno mediów tradycyjnych, jak internetowych influencerów – zarabia na sensacji i klikalnych tytułach. Psycholodzy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Irvine (2014) sprawdzili, ile kosztuje nas śledzenie relacji. Po zamachu na maraton w Bostonie w 2013 roku sześć i więcej godzin dziennie spędzonych na śledzeniu relacji w pierwszym tygodniu wiązało się z silniejszym stresem niż bezpośrednie zetknięcie z zamachem.

W badaniu opublikowanym w 2019 roku ten sam zespół obserwował ponad cztery tysiące Amerykanów przez trzy lata. Kto więcej oglądał relacji z Bostonu, ten po pół roku miał więcej objawów stresu pourazowego, a później bardziej martwił się o przyszłość. Po kolejnej tragedii, strzelaninie w klubie w Orlando, znowu oglądał więcej i silniej przeżywał stres. To diabelski krąg, który opisywał Frankl, tym razem zmierzony badaniami naukowymi.

Prof. Jacek Pyżalski z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, badacz przemocy rówieśniczej, ostrzegał w październiku w rozmowie z naTemat przed roztrząsaniem konkretnych przypadków, gdy wiadomo o nich niewiele albo informacje są sprzeczne. Porównuje to do potrząsania drzewem, na którym wszyscy siedzimy, i dodaje, że „od tych emocji żadnych konkretnych rozwiązań nie przybywa”. To samo dzieje się na grupach rodziców w komunikatorach. Jesienią krążyły w sieci ostrzeżenia o rzekomym internetowym „wyzwaniu” polegającym na ataku nożem nauczycieli, którego służby nie potwierdziły. Jednak rodzicielskie grupy aż trzęsły się od kolejnych doniesień.

A zatem podstawową poradą dla nas jest: jako dorośli powinniśmy ograniczać kontakt z sensacyjnymi, emocjonalnymi doniesieniami i skupiać się na suchych faktach. Inaczej nasz niepokój będzie przechodził na dzieci, a one gorzej radzą sobie z tego typu emocjami.

Gdy boi się nastolatek

Starszego dziecka nie uspokoi zdanie: „Nic się nie stanie”. Nastolatek czyta wiadomości sam, często szybciej niż my, i od razu rozszyfruje, że to puste zapewnienie. Mocniej też przeżywa zagrożenie dla całego społeczeństwa. W amerykańskim eksperymencie Jonathana Comera i współpracowników (2008) dzieci w wieku 7–13 lat oglądały z mamami fragment wiadomości o ryzyku kolejnych zamachów i starsze silniej odczuwały zagrożenie dla społeczeństwa. Część mam wcześniej przeszkolono: miały pokazywać spokojne radzenie sobie i uczyć krytycznego odbioru mediów. Ich dzieci oceniały zagrożenie jako mniejsze niż dzieci mam rozmawiających jak zwykle.

Z nastolatkiem rozmawiajmy więc adekwatnie – on potrafi samodzielnie wyciągnąć wnioski na podstawie danych. Zapytajmy, co już wie i czego się obawia. Pokażmy różnicę między skalą zjawiska a pojedynczym, nawet najbardziej wstrząsającym wydarzeniem. Możemy razem sprawdzić, kto stoi za informacją i umówić się na jedno czy dwa rzetelne źródła o stałej porze zamiast godzin przewijania mediów społecznościowych. 

Lęk słabnie, gdy możemy coś zrobić. W 2007 roku międzynarodowy zespół ekspertów od pomocy po katastrofach i aktach przemocy wskazał pięć elementów, które wspierają ludzi po zbiorowej traumie: poczucie bezpieczeństwa, wyciszenie, poczucie własnej i wspólnej skuteczności, więź z innymi i nadzieja. 

Dla nastolatka zwiększeniem poczucia kontroli i skuteczności może być kurs pierwszej pomocy, samoobrony albo nauka zachowania w sytuacji zagrożenia. Nadzieję dają historie tych, którzy pomagali. W Krakowie atak spotkał się z natychmiastową reakcją policjantów, a potem na ratunek poszkodowanym ruszyli chirurdzy jedzący obiad w pobliskiej restauracji, pielęgniarka, turyści z Irlandii.

Jeśli jednak mimo naszych działań dziecko lub nastolatek boi się wychodzić z domu, pokazuje oznaki uogólnionego lęku, porozmawiajmy z psychologiem w szkole albo w najbliższej poradni.

Dorośli też się boją

Coraz więcej wydarzeń odbiera poczucie bezpieczeństwa także nam. W omówionym wcześniej eksperymencie Comera przeszkolone mamy same mniej się bały i spokojniej oceniały zagrożenie. Pomagając dziecku, pomagamy więc sobie. Warto zacząć od własnych nawyków: sprawdzać wiadomości raz czy dwa razy dziennie i nie przekazywać dalej niczego, czego nie sprawdziliśmy. O własnym lęku lepiej rozmawiać z innym dorosłym, gdy dziecko nie słyszy.

Relacje z innymi można porównać do sznurków łączących ludzi. Tam, gdzie jest ich dużo, łatwiej zauważyć, że z kimś dzieje się coś złego, i trudniej kogoś skrzywdzić. Prof. Pyżalski podkreśla: „W miejscach, gdzie istnieje wspólnota, nie jest tak łatwo o przemoc”. Te same sznurki dają oparcie, gdy się boimy. Zamiast kolejnej godziny przy relacjach można zadzwonić do przyjaciółki albo zapytać wychowawcę, co szkoła robi dla bezpieczeństwa uczniów.

Chłopiec z historii Oli miał spokojną mamę, a mimo to lęk dosięgnął go przez dom kolegi. Strach krąży szkolnymi korytarzami i grupami klasowymi. Spokój może krążyć tą samą drogą, jeśli dorośli zadbają o to, co mówią przy dzieciach i co przekazują dalej.

Cały artykuł przeczytasz z aktywną subskrypcją

Po stronie człowieka. Po stronie Ewangelii.

Wypróbuj za 1 zł przez miesiąc lub od razu zakup subskrypcję na rok i oszczędź pieniądze.

Polecane

Subskrypcja miesięczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp do treści przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Subskrypcja odnawia się automatycznie, rezygnujesz w dowolnym momencie
  • Po miesiącu próbnym 19,90 miesięcznie
1.00 zł

Subskrypcja roczna

  • Nieograniczony dostęp do aktualnych treści oraz archiwum
  • Dostęp przed wydaniem papierowym
  • Dostęp do aktualnych numerów w formacie PDF
  • Korzystasz ze wszystkich treści za znacznie mniejsze pieniądze 
  • Otrzymujesz 25% rabatu i oszczędzasz 66 zł
  • Tylko 3,33 zł za wydanie
172.90 zł

Artykuł pochodzi z numeru 47/2026

W druku ukazał się pod tytułem: Jak nie zarażać lękiem