Nastolatki coraz mniej patrzą rozmówcy w oczy – dlaczego tak się dzieje?

Szesnastoletni Kuba właśnie przeszedł do drugiego etapu olimpiady z fizyki. Na imieninach babci wujek Marek, inżynier, pyta go o zadania i po chwili rozmawiają jak starzy znajomi. Chłopak opowiada ciekawie, ma własne zdanie o czarnych dziurach.

Tylko że przez cały ten czas ani razu nie patrzy wujkowi w oczy. Patrzy w talerz, w okno, gdzieś ponad ramieniem rozmówcy. Wujek coraz bardziej szuka jego wzroku i w końcu sam zaczyna się plątać. Nie wie już, czy chłopaka ta rozmowa cieszy, czy tylko grzecznie czeka, aż się skończy.

Wieczorem mówi do siostry:

– Mądry ten twój syn. Ale czy wszystko z nim w porządku? Nie patrzy na człowieka.

Z Kubą wszystko jest w porządku. Nie jest w spektrum autyzmu, nie ma fobii społecznej, ma przyjaciół i dobre stopnie. Po prostu rzadko patrzy innym w oczy. Podobnie jak wielu jego kolegów.

Dlaczego tak się dzieje? Nie znalazłam badań, które by zmierzyły, czy dzisiejsi nastolatkowie rzadziej patrzą rozmówcom w oczy niż ich rodzice w tym samym wieku. Jednak sporo ludzi ma podobne wrażenie, co wujek Marek.

Patrzenie komuś w oczy wymaga wysiłku. Fińscy badacze z Uniwersytetu w Tampere (2011) pokazali, że bezpośrednie spojrzenie drugiej osoby, nawet kilkusekundowe, pobudza reakcje emocjonalne. Ten sam zespół zauważył też, że gdy ktoś patrzy nam w oczy, nasza twarz odpowiada drobnym, mimowolnym napięciem mięśni odpowiedzialnych za uśmiech. Spojrzenie jest więc dla nas sygnałem życzliwości. Kiedy go brakuje, rozmówca traci ważną informację zwrotną. Podobnie jak wujek Kuby, zaczyna się zastanawiać, czy w ogóle jest słuchany.

Nie trzeba przy tym wpatrywać się w rozmówcę bez przerwy. Odwracanie wzroku, gdy zastanawiamy się nad odpowiedzią, jest zupełnie normalne u dzieci i dorosłych, jak pokazały badania psycholog Gwyneth Doherty-Sneddon z Wielkiej Brytanii. Pomaga nawet trafniej odpowiedzieć na trudne pytanie. Niepokoi dopiero sytuacja, gdy spojrzenia brakuje przez całą rozmowę, także wtedy, gdy nastolatek słucha.

Swobodę w patrzeniu w oczy i odczytywaniu twarzy zdobywa się praktyką. Pośrednio pokazuje to badanie z Uniwersytetu w Utrechcie z 2025 roku. Porównano w nim reakcje mózgu niemowląt i trzylatków badanych przed pandemią oraz w czasie obostrzeń, gdy dzieci widywały mniej różnych twarzy, w dodatku były to często twarze zakryte maskami. U tych dzieci mózg słabiej odróżniał twarz radosną od przestraszonej. Autorzy przypuszczają, że zabrakło im możliwości obserwacji mimiki. To badanie małych dzieci, ale dobrze ilustruje prostą zasadę: mózg uczy się identyfikowania emocji, patrząc na twarze. Nauka trwa długo – od niemowlęctwa aż po lata szkolne.

Coraz mniej okazji do obserwacji twarzy

A okazji do takiej praktyki nastolatkom ubywa. Według analizy amerykańskiego Institute for Family Studies w latach 80. co tydzień spotykało się z przyjaciółmi 88 proc. uczniów ostatniej klasy szkoły średniej, a w 2024 roku już tylko 69 proc. Odsetek tych, którzy codziennie spędzają przynajmniej godzinę wolnego czasu w samotności, wzrósł w tym czasie z 43 do 75 proc.

W Anglii, jak wynika z sondażu Centre for Social Justice z września 2026 roku, prawie co piąty piętnastolatek nie spędza w typowym tygodniu ani jednego wieczoru z przyjaciółmi poza domem. Prawie co czwarty w weekend spędza w swoim pokoju sześć godzin lub więcej.

Zmienia się też świat wokół młodych. Amerykańskie media opisują znikanie tzw. trzecich miejsc, czyli przestrzeni poza domem i szkołą, w których młodzi mogą po prostu pobyć razem. Zamykane są galerie handlowe i kina, a część miejsc wpuszcza nastolatków tylko pod opieką dorosłych. Gdy brakuje miejsc do spotkań, życie towarzyskie łatwo przenosi się w przestrzeń wirtualną. 

Ekran nie zastąpi twarzy

Pisanie z kolegami zastępuje rozmowy z nimi twarzą w twarz. Rozmowa przez komunikator, a nawet przez kamerę, pozbawiona jest bezpośredniego kontaktu wzrokowego. Przy wideorozmowie patrzymy na twarz rozmówcy na ekranie, a nie w obiektyw kamery, więc nasze oczy się nie spotykają. Na czacie nie widać zaś miny, z jaką ktoś przeczytał naszą wiadomość.

Ma to znaczenie dla samopoczucia. W badaniu opublikowanym w 2026 roku niemieccy badacze przez dwa tygodnie kilka razy dziennie pytali blisko 300 młodych ludzi w wieku 12–21 lat, z kim właśnie są i jak się czują. Poczucie samotności malało tylko w towarzystwie bliskich: przyjaciół, partnera, rodziny. Obecność kolegów z klasy niczego nie zmieniała. Najsilniejszą samotność młodzi zgłaszali w trakcie kontaktów online.

Młodzi chcą się spotykać

Młodzi tego kontaktu chcą. W angielskim sondażu 80 proc. piętnastolatków przyznało, że chciałoby spędzać więcej czasu z przyjaciółmi twarzą w twarz. W badaniu organizacji California Partners Project, obejmującym ponad tysiąc nastolatków z Kalifornii, ponad połowa chciałaby częściej widywać przyjaciół na żywo. Prawie połowa tych, którzy traktują sztuczną inteligencję jak przyjaciela lub doradcę, korzystałaby z niej rzadziej, gdyby miała więcej okazji do spotkań z prawdziwymi ludźmi.

Jak pielęgnować kontakt twarzą w twarz?

Podstawą jest rozmowa bez rozpraszaczy. Odkładamy smartfony, najlepiej do innego pokoju, i wyłączamy telewizor. W wielu domach wciąż jest włączony jako „szum tła". Trudno patrzeć sobie w oczy, gdy obok migocze ekran. Dorosły może dać przykład: odłożyć smartfon jako pierwszy i patrzeć na rozmówcę. 

Nie warto nastolatka zawstydzać ani komentować jego zachowania przy innych. Można natomiast od czasu do czasu spokojnie porozmawiać z nim o tym, po co w rozmowie spoglądać w oczy. Choćby tak: „Kiedy rozmawiamy, często patrzysz w bok. Wiesz, że ludzie szukają w oczach znaku, że ich słuchasz?”. Spojrzeniem dajemy znak, że słuchamy i że rozmówca nas interesuje. Z oczu odczytujemy też emocje drugiej osoby: czy się cieszy, czy nie poczuła się urażona. Nie bez powodu mówi się, że oczy są zwierciadłem duszy. Bywa, że nikt nastolatkowi tego wcześniej nie wytłumaczył.

Potrzebne są też miejsca spotkań. Dom może stać się takim trzecim miejscem, jeśli przyjaciele dzieci są w nim mile widziani. Katherine Martinko z Kanady, autorka poradnika Hold the Phone o tym, jak uchronić dzieci przed nadmiarem ekranów, opowiadała, że gdy urządziła trzem synom w garażu małą siłownię, ich koledzy zaczęli sami prosić o wspólne treningi. Takimi miejscami mogą być też parafia i wspólnoty młodzieżowe, harcerstwo albo drużyna sportowa, czyli wszystkie te, gdzie młodzi robią coś razem, a jednocześnie mają szansę swobodnej rozmowy.

Jeśli jednak unikanie wzroku idzie w parze z wycofaniem, lękiem przed ludźmi albo unikaniem spotkań, warto skonsultować się z psychologiem.

Druga rozmowa

Zakończenie naszej historii jest dobrym przykładem, że czasem rozwiązania są prostsze, niż nam się wydaje. Kilka tygodni po pierwszej rozmowie, na urodzinach dziadka, wujek Marek pyta Kubę wprost:

– Mam wrażenie, że unikasz kontaktu wzrokowego. Powiedz szczerze, czujesz się nieswojo, kiedy ze mną rozmawiasz?

Kuba podnosi na niego wzrok.

– Często o tym po prostu zapominam. Chyba jednak mam mało okazji do rozmów, wujku. 

I to był dobry wstęp do dalszej rozmowy – właśnie o dostępnych trzecich miejscach i tęsknocie za przyjaźniami w stylu oldschool, gdzie dużo czasu spędzało się fizycznie z przyjaciółmi, a nie tylko online.