Przyjaciel chatbot

Jest wpół do jedenastej wieczorem. Jedenastoletnia córka siedzi w swoim pokoju – niby coś czyta, a może przegląda? Twarz podświetlona ekranem smartfonu. Myślisz: TikTok, może Instagram. Tymczasem ona właśnie pyta, czy jest beznadziejna, skoro pokłóciła się z przyjaciółką. Albo czy chłopak, który od dwóch dni nie odpisał, „stracił zainteresowanie".

I dostaje odpowiedź. Natychmiast. Cierpliwą, spokojną, pełną zrozumienia. Nikt nie wzdycha, nie przewraca oczami, nie mówi „nie teraz, jestem zmęczona". Nikt jej nie obgada za plecami. Rozmówca idealny.

Tylko że to nie jest rozmówca. To model konwersacyjnej sztucznej inteligencji. Chatbot.

Liczby, które powinny nas obudzić

Japoński rząd opublikował w maju wyniki badań przeprowadzonych na zlecenie rządowego panelu konsumenckiego. Ponad 52 proc. nastoletnich Japonek zwierza się sztucznej inteligencji ze swoich problemów i zmartwień – to najwyższy wynik ze wszystkich grup wiekowych i obu płci. Jeszcze bardziej wymowne: 63 proc. dziewcząt deklaruje, że ufa poradom AI dotyczącym relacji i kontaktów z ludźmi.

„Wiele nastolatek doświadcza znacznej presji związanej z nauką, porównywaniem się z innymi, samotnością oraz lękiem dotyczącym relacji i przyszłości. Jednocześnie możliwości otwartej komunikacji emocjonalnej w rodzinach, szkołach i społecznościach lokalnych mogą być ograniczone" – tak to skomentował kierownik badań prof. Toshi Sasao z International Christian University w Tokio.

Można pomyśleć: „To Japonia. Inna kultura, inne problemy". Tyle że badania z całego świata mówią dokładnie to samo. Według Internet Matters 40 proc. nastolatków korzystających z „towarzyszy AI" przyjmuje ich rady bez cienia wątpliwości, a kolejne 36 proc. nie wie nawet, czy powinno mieć wątpliwości. Common Sense Media dorzuca: co trzeci nastolatek wybiera rozmowę z AI zamiast z człowiekiem, gdy chodzi o coś naprawdę ważnego. Tym bardziej, że powstaje coraz więcej chatbotów dedykowanych do bycia pseudoprzyjacielem i powiernikiem – jak np. character.ai.

A gdy czyta się uzasadnienia młodych Japonek – „AI nie ocenia", „odpowiada od razu", „łatwiej coś powiedzieć chatbotowi niż ludziom", „nie obgada cię za plecami" – brzmią one zaskakująco znajomo. O tym samym mówią polskie nastolatki. 

Tu dochodzimy do sedna: chatbot nie jest mądrym, neutralnym doradcą, który akurat okazał się miły. On jest miły, bo tak został zaprogramowany. Systemy AI uczą się przytakiwać rozmówcy, bo ich celem jest zaangażowanie użytkownika. Im więcej korzysta, tym więcej firma zarabia.

Dziecko pisze: „mama jest głupia, zakazuje mi fajnych rzeczy". Chatbot odpowiada empatycznie, przeformułowuje jego myśli, potwierdza jego uczucia. Dziecko wychodzi z rozmowy utwierdzone w swojej wersji wydarzeń – nawet jeśli ta wersja jest, delikatnie mówiąc, niepełna.

Prof. Sasao wspomina rozmowę z młodą nauczycielką z Tokio, która przyznała, że korzysta z ChatGPT, gdy potrzebuje „pewnej odpowiedzi" albo „drugiej opinii". I dodała zdanie, które warto zapamiętać: chatbot pomaga jej przetrwać dzień, ale niczego realnie nie rozwiązuje. 

Mózg, który potrzebuje sparingpartnera

Jest jeszcze jeden powód, dla którego ta sprawa dotyczy nastolatków bardziej niż nas. Kora przedczołowa – obszar mózgu odpowiedzialny za krytyczne myślenie, regulację emocji i rozwiązywanie złożonych problemów – dojrzewa mniej więcej do 25. roku życia. Żeby rozwinęła się prawidłowo, potrzebuje treningu: zderzenia z odmiennym zdaniem, z krytyką, z sytuacją, w której ktoś mówi „nie masz racji" i trzeba to jakoś przepracować.

Gdy głównym rozmówcą dziecka staje się system, który zawsze przytakuje, ten trening po prostu nie zachodzi. To trochę jak z nawigacją: większość z nas odruchowo włącza mapy w smartfonie. Ale co się dzieje, gdy smartfon rozładuje się w połowie trasy? Nagle okazuje się, że nie wiemy, gdzie jesteśmy, wpadamy w panikę. Orientacja w terenie, ba, nawet poczucie kierunków świata zniknęła.

Z relacjami jest identycznie. Prawdziwy rozwój umiejętności społecznych potrzebuje prawdziwych ludzi, którzy są niedoskonali. Sztuczna inteligencja, zawsze przyjazna, staje się konkurencją dla prawdziwych relacji. A dziecko wychowane na wygodnych interakcjach zderzy się kiedyś z prawdziwymi ludźmi i poczuje, że nie potrafi sobie z tym poradzić. Będzie pełne niepokoju i nie będzie miało czym amortyzować tego zderzenia.

Z badań NASK („Nastolatek 3.0") i licznych badań prowadzonych na całym świecie wiemy, że to dziewczynki są bardziej skłonne do szukania pseudorelacji online, a nadmierne przebywanie w sieci pogłębia depresję i zaburzenia nastroju. Koło się zamyka: samotność pcha do chatbota, chatbot daje ulgę, ulga zniechęca do trudniejszych, prawdziwych relacji – i samotność rośnie.

Kiedyś było podwórko

W jednym z wcześniejszych japońskich badań aż 70 proc. dzieci przyznało, że nie ma miejsca, gdzie mogłoby naprawdę odpocząć. Autorzy z nostalgią opisują małe sklepiki ze słodyczami, w których dzieci spotykały się po szkole – takie miejsca działały jak społeczny bufor bezpieczeństwa.

My mieliśmy swoje odpowiedniki: trzepaki, boiska, parki, podwórka, ławki na osiedlu. Miejsca, gdzie relacje powstawały same, bez umawiania się przez aplikację. Dzisiejsze nastolatki są ze sobą w kontakcie niemal bez przerwy – a jednocześnie coraz częściej brakuje im poczucia prawdziwej bliskości. Wracają ze szkoły i trudno im umówić się z kimś na spotkanie. Piszą do kogoś – i albo toną w strumieniu powiadomień, albo rozmowa nagle się urywa i zostają sami z troskami.

Chatbot się nie urywa. Nigdy się nie obraża. To kuszące. I to jest właśnie luka, w którą weszła sztuczna inteligencja.

Po pierwsze: obserwować. Sygnały, że dziecko wpada w zależność od cyfrowej walidacji, to między innymi sięganie po AI, zanim w ogóle spróbuje samo rozwiązać problem; obronne reakcje, gdy nasza opinia różni się od tego, co „powiedział" chatbot; malejąca tolerancja na krytykę w szkole i w domu. 

Po drugie: nie konfrontować, tylko dopytywać. Jest prosta technika, którą każdy rodzic może zastosować od dziś. Gdy dziecko mówi: „AI zgadza się ze mną, że nauczycielka była niesprawiedliwa", nie wygłaszaj kazania. Zapytaj: „Ciekawe, że się zgodziło. A jak myślisz – jak to wyglądało z punktu widzenia nauczycielki?". 

Po trzecie: rozmawiać niejako mimochodem. Jeśli zaczynamy od sztampowego: „Jak było w szkole?" czy „Czemu jesteś taki nerwowy?", nastolatek słyszy w tym zapowiedź przesłuchania. Najlepsze rozmowy dzieją się przy okazji: w samochodzie po treningu, przy obieraniu ziemniaków, na zakupach. Gdy uwaga nie jest skupiona wyłącznie na rozmowie, łatwiej mówić. Czasem wystarczy rzucić półgłosem: „Wiesz, ostatnio się zastanawiam, czy ludzie w ogóle jeszcze umieją odpoczywać". Albo zapytać przewrotnie: „Gdybyś mógł usunąć jedną aplikację z życia wszystkich ludzi, którą byś wybrał?", „Który influencer wydaje ci się najbardziej smutny, mimo że ciągle się uśmiecha?". I słuchać.

Po czwarte wreszcie: uczyć, jak to działa. Młodzi zwykle wiedzą, że ChatGPT potrafi się mylić – ale wyłapują błędy oczywiste. Jeśli chatbot napisze, że ulubiona kebabownia jest otwarta do 23.00, a akurat jest święto, łatwo go przyłapać i pomyśleć: „mam kontrolę". Znacznie groźniejsze są przekłamania subtelne – te, które brzmią dojrzale, rozsądnie i dają chwilową ulgę. Czyli właśnie porady o relacjach, emocjach i samoocenie. Wtedy młody człowiek przestaje zauważać, że rozmawia z tworem, który nie zna ani jego życia, ani ludzi wokół niego. Który po prostu przewiduje najbardziej prawdopodobną odpowiedź.

Tak naprawdę z chatbotem można wygrać tylko obecnością. Chatbot ma nad nami jedną przewagę: zawsze ma czas. Ale my mamy nad nim wszystkie pozostałe: znamy kontekst, pamiętamy, kochamy, potrafimy się nie zgodzić – i zostać w rozmowie z dzieckiem. Nawet trudnej.

Dziecko, które ma w domu kogoś, kto słucha bez oceniania, a w okolicy miejsce, gdzie można po prostu być z rówieśnikami, nie potrzebuje cyfrowego powiernika. Może warto więc – zamiast tylko załamywać ręce nad statystykami z Tokio – zastanowić się, jak odbudować naszą kulturę trzepaka, boiska i ławki pod blokiem.

Bo dziewczynka z naszego przykładu nie szuka tak naprawdę wieczorem chatbota. Szuka kogoś, kto wysłucha i porozmawia.