Nie tylko modlitwa. Jasnogórskie Śluby Narodu jako program odnowy Polski

Gdyby ktoś zrobił lotnicze zdjęcie Błoni Jasnogórskich w upalne południe 26 sierpnia 1956 r., byłby zapewne zdumiony tym, co widzi. Wokół klasztoru zgromadził się nieprzeliczony tłum, który szacowano na ponad milion. Mimo szykan i utrudnień – trwał przecież jeszcze czas stalinizmu, nieco tylko nadszarpniętego „odwilżą” – ludzie przybyli tak licznie, jak chyba nigdy w dotychczasowej historii jasnogórskiego sanktuarium. Sprowadziło ich święto Matki Bożej Jasnogórskiej, ale przede wszystkim zapowiedź uroczystego złożenia Ślubów Narodu. Dokładnie w 300. rocznicę podobnego aktu wypowiedzianego w 1656 r. w ciemnej nocy szwedzkiego potopu przez króla Jana Kazimierza w lwowskiej katedrze. Było południe, gdy zastępujący nieobecnego prymasa kard. Stefana Wyszyńskiego biskup łódzki Michał Klepacz zaczął czytać: „Wielka Boga-Człowieka Matko…”

Demonstracja społecznych nadziei

Uroczystość z 26 sierpnia nie może być właściwie zrozumiana bez pamięci o tym, co wydarzyło się w Polsce w ciągu poprzednich kilkunastu lat. Naród, który w czasie wojny utracił miliony swoich obywateli, został następnie podporządkowany systemowi politycznemu, który próbował nie tylko przejąć władzę nad państwem, lecz także przekształcić kulturę, obyczaje i sposób rozumienia człowieka. Kościół, pozostający jednym z najważniejszych depozytariuszy pamięci historycznej i niezależnym ośrodkiem życia społecznego, znalazł się w centrum tego konfliktu. Prymas Wyszyński wiedział o tym bardzo dobrze. Wiedział również, że po doświadczeniach pierwszej połowy lat 50. Kościół nie może ograniczyć swojej odpowiedzi do obrony własnych instytucji. Kiedy we wrześniu 1953 roku został aresztowany i internowany, władze liczyły zapewne na to, że pozbawienie Kościoła jego przywódcy ułatwi podporządkowanie całej wspólnoty. Tymczasem jego uwięzienie miało skutek odwrotny do zamierzonego: uczyniło z Prymasa nie tylko przywódcę Kościoła, lecz także symbol niezależności sumienia wobec państwa, które próbowało wyznaczyć granice dopuszczalnej wiary.

Kiedy więc 26 sierpnia 1956 roku na Jasną Górę przybył wielki tłum pielgrzymów, społeczeństwo znajdowało się w szczególnym momencie swojej historii. Stary porządek jeszcze trwał, ale jego trwałość przestała być oczywista. Prymas wciąż pozostawał więźniem, lecz jego uwolnienie stawało się coraz bardziej prawdopodobne. Państwo nadal posiadało aparat przemocy, lecz coraz trudniej było mu przekonać społeczeństwo, że jego władza jest nieodwracalna. Kościół wciąż pozostawał pod presją, ale równocześnie coraz wyraźniej było widać, że przetrwał próbę podporządkowania. W czerwcu Poznań stał się miejscem krwawo stłumionego protestu robotniczego, który odsłonił głębokość społecznego kryzysu, a wydarzenia kolejnych miesięcy prowadziły ku październikowi, gdy Gomułka powrócił do władzy, a Wyszyński odzyskał wolność. W dniu jasnogórskich Ślubów nic z tego nie było jeszcze rozstrzygnięte, dlatego zgromadzenie na Jasnej Górze trzeba widzieć nie z perspektywy późniejszych wydarzeń, lecz z perspektywy ludzi, którzy nie wiedzieli, czy nadchodząca zmiana okaże się rzeczywistym przełomem, czy tylko krótkotrwałym odprężeniem.

W tym niepewnym momencie Kościół wystąpił z propozycją, która różniła się od politycznych odpowiedzi na kryzys państwa. Nie chodziło o wezwanie do buntu ani o próbę wykorzystania społecznego niezadowolenia dla doraźnych celów. Kard Wyszyński kierował uwagę wiernych ku temu, co uważał za głębszą przyczynę kryzysu: ku kondycji człowieka, rodziny i wspólnoty, ponieważ był przekonany, że żadna zmiana polityczna nie stworzy trwałego ładu, jeśli nie będzie jej towarzyszyć przemiana moralna. 

Walka o nowego człowieka

W ciągu zaledwie kilkunastu lat społeczeństwo polskie zostało poddane doświadczeniom, które w sposób głęboki i trwały zmieniły jego strukturę, pamięć oraz poczucie bezpieczeństwa, a zarazem wystawiły na próbę podstawowe więzi, dzięki którym wspólnota mogła zachować świadomość własnej ciągłości. Wojna przyniosła nie tylko śmierć milionów ludzi i materialne zniszczenie kraju, lecz także rozpad wielu instytucji, środowisk i obyczajów, które przez pokolenia tworzyły społeczną tkankę Polski. Okupacja niemiecka i sowiecka uderzyły w elity państwa, inteligencję, duchowieństwo, nauczycieli i działaczy społecznych, a więc w tych, którzy w naturalny sposób przekazywali młodszym pokoleniom wiedzę o historii, kulturze i odpowiedzialności za wspólnotę. Następnie, gdy wojna się skończyła, Polska nie odzyskała politycznej wolności, lecz znalazła się w orbicie Związku Sowieckiego, a nowa władza rozpoczęła budowę ustroju, który zamierzał nie tylko przejąć państwo, lecz również przebudować społeczeństwo zgodnie z własną ideologią.

Częścią polityki tworzenia nowego, socjalistycznego człowieka była walka z Kościołem, nie tylko jako instytucją, ale przede wszystkim strażnikiem wiary i moralności, postrzegającym człowieka w perspektywie zupełnie innej antropologii niż kolektywistyczna wizja komunizmu. Prymas dostrzegał, że system polityczny może ograniczać działalność Kościoła, ale nie jest w stanie samym przymusem usunąć wiary z ludzkiego życia. Zarazem wiedział, że samo przetrwanie instytucji kościelnych nie będzie jeszcze zwycięstwem, jeżeli społeczeństwo, wyniszczone wojną, okupacją i stalinizmem, utraci zdolność do życia według zasad, które dotąd stanowiły fundament jego kultury. Właśnie tutaj ukazuje się najgłębszy sens późniejszych Ślubów Jasnogórskich: ich celem nie miała być wyłącznie obrona Kościoła przed państwem, lecz również odbudowa człowieka po doświadczeniach epoki, która pozostawiła po sobie nie tylko ruiny miast i groby, lecz także rany moralne, rozbite więzi i poczucie niepewności co do przyszłości.

Właśnie w takim momencie Prymas zdecydował się przemówić do narodu z miejsca swojego odosobnienia. Nie zaproponował jednak programu politycznego, który miałby odpowiedzieć na kryzys państwa, ponieważ jego zamysł był głębszy i rozłożony na lata. Chciał odpowiedzieć na kryzys człowieka, którego wojna, okupacja, stalinizm i gwałtowne przemiany społeczne wyrwały z dawnego świata, nie dając mu jeszcze trwałego zakorzenienia w nowym. Chciał przypomnieć, że wolność nie zaczyna się dopiero wraz ze zmianą prawa i ustroju, lecz wcześniej, w ludzkim sumieniu, którego nie wolno oddać żadnej ziemskiej władzy. I właśnie dlatego wydźwięk Ślubów okazał się znacznie szerszy niż tylko odpowiedź na prześladowanie Kościoła. Kardynał Wyszyński nie ograniczył się do obrony praw religijnych, ponieważ uważał, że źródła kryzysu są głębsze. Jeżeli Polska miała odzyskać wewnętrzną siłę, potrzebowała nie tylko swobody dla Kościoła, lecz także odnowy rodzin, wychowania, obyczajów i sumień. Z tej perspektywy Jasnogórskie Śluby Narodu jawią się jako odpowiedź na pytanie, które w 1956 roku było jeszcze niewypowiedziane, ale coraz bardziej obecne w polskiej świadomości: co pozostanie z narodu, jeśli zmieni się jego państwo, lecz nie odrodzi się jego człowiek? Prymas odpowiadał na nie poprzez program, który miał rozpocząć się na Jasnej Górze i przez następne dziewięć lat, jako Wielka Nowenna, przenikać życie religijne całego kraju.

Rachunek sumienia narodu polskiego

Komańcza – ostatnie miejsce odosobnienia w klasztorze życzliwych sióstr nazaretanek, w idyllicznym krajobrazie Beskidu, większa swoboda poruszania się po najbliższej okolicy i możliwość częstszego kontaktu z osobami zaufanymi stworzyły warunki, w których Prymas mógł nie tylko modlić się i prowadzić życie wewnętrzne, lecz także intensywnie porządkować myśl o przyszłości Kościoła w Polsce. Fundamentem programu na najbliższe lata były właśnie Śluby. Ich perspektywa nabierała szczególnego znaczenia po wojnie, kiedy pamięć o doznanych krzywdach mogła łatwo połączyć się z poczuciem moralnego zwolnienia z odpowiedzialności. Kardynał Wyszyński nie negował cierpienia ani nie relatywizował zbrodni, lecz uważał, że chrześcijańska odpowiedź na historię nie może zatrzymać się na pamięci krzywdy. Musi prowadzić ku odnowie życia, ponieważ wspólnota, która potrafi jedynie wspominać własne cierpienie, nie potrafi zbudować lepszej przyszłości. Dlatego tekst, który powstawał w Komańczy, coraz wyraźniej przybierał formę rachunku sumienia narodu. Wyszyński nie pisał jedynie o zagrożeniach płynących z zewnątrz, ale również o tych słabościach, które mogły niszczyć społeczeństwo niezależnie od tego, kto sprawował władzę. Dostrzegał zagrożenie pijaństwem, rozluźnieniem obyczajów, rozpadem więzi rodzinnych, nieuczciwością, brakiem odpowiedzialności za słabszych oraz obojętnością wobec dobra wspólnego. W tym sensie Śluby miały być wymagające również wobec samych wiernych, ponieważ Wyszyński nie zamierzał budować programu odnowy na przekonaniu, że całe zło znajduje się poza wspólnotą Kościoła. Tutaj zawiera się zapewne ponadczasowość Ślubów. Różne czasy przynoszą człowiekowi i społeczeństwu różne wyzwania. Być może dziś są już nieco inne niż przed siedemdziesięciu laty, ale sama zasada, wedle której Kościół wymaga rachunku sumienia po równi, od siebie, jak i od wiernych, wciąż zachowuje aktualność.

Aktualność tekstu Wyszyńskiego

Jednak tekst Ślubów czytany dziś może razić duchem przedsoborowej eklezjologii i pobożności, odmienną niż dzisiejsza wizja narodu i jego związku z Kościołem. Naród był dla Prymasa ponadczasowym bytem, elementem ładu Bożego, posiadającym duszę, posłannictwo, przeznaczonym do zbawienia. Czymś znacznie większym niż suma jednostek. „Kościół został wcielony w życie narodu, wszczepiony w jego byt i dzieje jak Słowo Przedwieczne w ciało (…) Nie można rozdzielić – jak chcą niektórzy – Kościoła i narodu; stanowią one świętą, nierozerwalna jedność” – mówił w jednym z kazań. Dlatego wciąż pojawiają się u niego zwroty: „naród ochrzczony” i „naród katolicki”. „Dziś cały naród jest ochrzczony”, „jesteśmy narodem katolickim” – powtarzał. Stąd zapewne owo znamienne „przyrzekamy”, a nie „przyrzekam”.

Należy jednak, formułując krytyczne wobec Ślubów uwagi, pamiętać, że są one dokumentem roku 1956. Ich język wyrasta więc z konkretnego doświadczenia historycznego, w którym podstawowe pojęcia – naród, wolność, rodzina, wierność, obyczaj, odpowiedzialność – miały znaczenia szczególnie intensywne, ponieważ były związane z pamięcią utraconej niepodległości, z doświadczeniem przemocy i z lękiem przed zerwaniem ciągłości kulturowej. Nie można zatem oczekiwać, że tekst napisany w takich warunkach będzie mówił dokładnie tym samym językiem, którym posługujemy się siedemdziesiąt lat później. Dziś użylibyśmy innych sformułowań dotyczących rodziny, kobiety, a przede wszystkim relacji Kościoła i narodu. Jeżeli więc dzisiaj chcemy poważnie potraktować słowo „przyrzekamy”, powinniśmy uważać, aby nie zamieniać go w formułę, która przypisuje wszystkim Polakom jednakową wiarę, jednakową pamięć i jednakowy sposób rozumienia własnej historii i nie traktować owej jednakowości jak czegoś pożądanego i godnego pochwały. Współczesna Polska jest bowiem bardziej zróżnicowana niż Polska roku 1956. Nie oznacza to, że przesłanie Ślubów utraciło znaczenie, oznacza raczej, że trzeba je czytać w sposób bardziej świadomy. Można uznać chrześcijaństwo za fundamentalny element polskiej historii, można widzieć w Jasnej Górze jedno z najważniejszych miejsc polskiej pamięci, można również czerpać z nauczania kard. Wyszyńskiego bez przekonania, że każdy obywatel musi uczestniczyć w tej samej formie religijności. Taki sposób lektury nie osłabia znaczenia Ślubów, przeciwnie, pozwala wydobyć z nich to, co może być przedmiotem szerszej rozmowy o dobru wspólnym.

Najbardziej trwały pozostaje nie tyle historyczny język Ślubów, ile ich zasadnicza intuicja: żadna wspólnota nie może istnieć wyłącznie dzięki instytucjom i prawu, jeżeli jej członkowie utracą poczucie odpowiedzialności za siebie nawzajem. Państwo może tworzyć normy prawne, Kościół może głosić zasady moralne, szkoła może przekazywać wiedzę, lecz żadna z tych instytucji nie zastąpi człowieka, który musi sam zdecydować, czy będzie uczciwy, wierny, odpowiedzialny i gotowy ponosić konsekwencje własnych wyborów. Tak, a jednak wciąż pozostaje niepokojące pytanie: ślubowaliśmy, ale czy dotrzymaliśmy?