Maria Magdalena i dojrzewanie nauczania

Powiedzieć lub napisać, że papież się pomylił albo nie miał racji, to dość kłopotliwe. Czasami jednak nie ma innego wyjścia i trzeba to zrobić, nawet po wielu wiekach i nawet jeśli ten papież został przez Kościół ogłoszony świętym. Swoją drogą, trudno się dziwić, że dążąc do pewnego uproszczenia i uporządkowania przekazu biblijnego, upowszechnił nietrafioną interpretację kilku postaci.

Siedem Marii

Kim jest następca św. Piotra, któremu zdarzyła się wpadka, utrwalająca na stulecia krzywdzący wizerunek jednej z ważnych kobiet z otoczenia Jezusa? To Grzegorz I, zwany Wielkim. Był 64. papieżem. Jego pontyfikat trwał od 590 do 604 roku. Był benedyktynem, pierwszym mnichem na Stolicy Piotrowej. W naszych czasach kojarzony jest przede wszystkim z chorałem gregoriańskim oraz zwyczajem odprawiania trzydziestu mszy świętych za zmarłych, zwanych gregoriańskimi. Historycy kojarzą go z porządkowaniem wielu spraw w Kościele.

Można z perspektywy wieków ocenić, że podjął m.in. próbę „uporządkowania” kwestii osób o imieniu Maria w Piśmie Świętym, a nawet szerzej – wspominanych w Biblii kobiet, z którymi miał do czynienia Jezus. Dzisiaj eksperci dopatrują się nawet siedmiu biblijnych Marii tylko w Nowym Testamencie, zaczynając od Najświętszej Maryi Panny, Matki Jezusa, a kończąc na określanej niejednokrotnie jako „Maria Rzymska” kobiecie o tym imieniu, którą wspomina św. Paweł Apostoł pod koniec Listu do Rzymian, pisząc „Pozdrówcie Marię, która poniosła wiele trudów dla waszego dobra” (Rz 16, 6). Oprócz nich w tekstach poświęconych „porządkowaniu” kobiet o tym imieniu wymieniane są: Maria Magdalena, Maria z Betanii, Maria – matka Jakuba i Józefa, Maria – żona Kleofasa oraz Maria – matka Jana zwanego Markiem (ewangelisty). Współcześnie dość często Maria, żona Kleofasa, jest utożsamiana z Marią, matką Jakuba i Józefa.

Homilia 33

Problem z Marią Magdaleną związany jest właśnie z kwestią utożsamiania, czyli łączenia w interpretacjach i komentarzach do tekstów biblijnych kilku osób w jedną. Właśnie to zrobił w czasie swego pontyfikatu w tekście dzisiaj znanym jako Homilia 33 papież Grzegorz Wielki. Połączył w niej w jedną osobę aż trzy postacie pojawiające się w Ewangeliach: Marię Magdalenę, Marię z Betanii oraz bezimienną nawróconą jawnogrzesznicę. Tę trzecią opisał Łukasz jako kobietę, „która prowadziła w mieście życie grzeszne”. Dowiedziawszy się, że Jezus jest gościem w domu faryzeusza, przyniosła alabastrowy flakonik olejku, stanęła z tyłu u Jego nóg, płakała, łzami oblewała nogi Chrystusa i wycierała je swoimi włosami. Następnie całowała Jego stopy i namaszczała je olejkiem (por. Łk 7, 37–38).

Papież w oficjalnym wystąpieniu w pewnym sensie usankcjonował wcześniejsze intuicje, które łączyły Marię Magdalenę z jawnogrzesznicą. Skąd się brały? Z uproszczonego, w pewnym sensie „liniowego” czytania Pisma Świętego. W Ewangelii według św. Łukasza bezpośrednio po opisie uczty i faryzeusza Szymona, w trakcie której kobieta uznawana za nawróconą prostytutkę namaściła nogi Jezusa, pojawia się akapit opisujący wędrowne nauczanie Jezusa. „A było z Nim Dwunastu oraz kilka kobiet, które uwolnił od złych duchów i od słabości: Maria, zwana Magdaleną, którą opuściło siedem złych duchów; Joanna, żona Chuzy, zarządcy u Heroda; Zuzanna i wiele innych, które im usługiwały ze swego mienia” (Łk 8, 1–3) – tak ewangelista przedstawił otoczenie Chrystusa. Szukając uproszczeń, szybko zaczęto uważać, że „która prowadziła w mieście życie grzeszne” i „Maria, zwana Magdaleną, którą opuściło siedem złych duchów” to ta sama osoba.

Tradycyjna niepewność

Wsparta autorytetem papieskim interpretacja łącząca dwie, a nawet trzy biblijne kobiety w jedną postać, utożsamianą z Marią z Magdali, przetrwała w Kościele prawie tysiąc czterysta lat. Za definitywną rezygnację z takiego spojrzenia uznaje się ogłoszenie w roku 1969 przez Pawła VI ogólnych norm roku liturgicznego i nowego Ogólnego kalendarza rzymskiego. Nastąpiło rozdzielenie Marii Magdaleny, Marii z Betanii i opisanej przez ewangelistę Łukasza jawnogrzesznicy. Chociaż nawet w publikacjach pojawiających się w Polsce już w trzecim tysiącleciu nadal można było znaleźć uznawanie Marii Magdaleny i Marii z Betanii za jedną i tę samą kobietę.

Dodatkowym potwierdzeniem, że Kościół wycofał się z błędnych interpretacji, były decyzje papieża Franciszka. W 2016 roku podniósł rangę dnia poświęconego czci św. Marii Magdaleny, zastępując świętem dotychczasowe wspomnienie obowiązkowe, przypadające 22 lipca. W dekrecie Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów napisano „Wydaje się rzeczą słuszną, by również postać św. Marii Magdaleny jeszcze lepiej została wiernym ukazana. Ta bowiem niewiasta, znana z swej miłości do Chrystusa i sama wielce przez Niego umiłowana, nazwana przez św. Grzegorza Wielkiego «świadkiem Bożego Miłosierdzia» i przez św. Tomasza z Akwinu «apostołką apostołów», może być dzisiaj przez wiernych uważana jako wzór posługi kobiet w Kościele”.

Druga decyzja papieża Franciszka pochodzi z roku 2021. To wtedy poprzednik Leona XIV postanowił, że dzień 29 lipca będzie figurował w Ogólnym kalendarzu rzymskim jako wspomnienie nie tylko św. Marty, ale także św. św. Marii i Łazarza. Wśród uzasadnień znalazła się nie tylko gościnność domu i przyjaźń okazywana Panu Jezusowi przez rodzeństwo z Betanii, ale fakt, że… „udało się rozwiązać tradycyjną niepewność Kościoła łacińskiego co do tożsamości Marii Magdaleny”.

Nie możemy zaprzeczać

Historia rozpoznawania i interpretacji tożsamości Marii Magdaleny pokazuje, że w Kościele nieustannie trwa weryfikacja nauczania, zarówno w sprawach bardzo istotnych, jak i w tych, które wydawać się mogą z perspektywy czasu niezbyt znaczące.

W swojej pierwszej encyklice Magnifica humanitas Leon XIV zwrócił uwagę na podejście Kościoła do sprawy niewolnictwa, która pojawia się w Piśmie Świętym w związku postacią Onezyma, zbiegłego niewolnika należącego do Filemona, zamożnego mieszkańca Kolosów. Wymieniając różne formy współczesne zniewalania ludzi i pozbawiania ich godności, papież zauważył, że „W miarę dojrzewania swojej doktryny Kościół stopniowo uświadamiał sobie ciężar tych realiów”. Przyznając, że wydarzeń przeszłości nie można osądzać w oderwaniu od kontekstu historycznego, tak jakby wszystkie kryteria wypracowane z biegiem czasu były zawsze dostępne, stwierdził jednoznacznie: „Nie możemy jednak zaprzeczać ani umniejszać opóźnienia, z jakim Kościół i społeczeństwo potępiły plagę niewolnictwa”. Odnotował, że trzeba było czekać aż do XIX wieku, aby pojawiło się formalne, absolutne i powszechne potępienie niewolnictwa, zwłaszcza przez Leona XIII. „Stanowi to wyraźny przykład wzrastania Kościoła w rozumieniu odwiecznych prawd Objawienia, których on strzeże” – stwierdził Leon XIV.

Potwierdzić przezwyciężenie

W tym samym dokumencie obecny następca św. Piotra zasygnalizował konieczność weryfikacji nauczania Kościoła w innej, niezwykle istotnej sprawie – kwestii wojny sprawiedliwej. Jej koncepcja, wypracowana przez żyjącego na przełomie IV i V stulecia św. Augustyna, przez całe wieki uważana była za fundamentalny element katolickiego podejścia do konfliktów zbrojnych. Jednak już św. Jan Paweł II sygnalizował wątpliwości, czy w naszych czasach ta idea może być przez Kościół podtrzymywana. Papież Franciszek jasno dał do zrozumienia, że nie jest jej zwolennikiem, a Leon XIV napisał bez owijania w bawełnę: „Dziś bardziej niż kiedykolwiek trzeba potwierdzić przezwyciężenie teorii «wojny sprawiedliwej», zbyt często przywoływanej w celu usprawiedliwiania wszelkiej wojny, przy równoczesnym zachowaniu prawa do uprawnionej obrony, rozumianej w sensie najściślejszym”.

Jest wiele innych przykładów konsekwentnej weryfikacji nauczania Kościoła: temat geocentryzmu, podejście do biblijnego opisu stworzenia świata, sprawa antyjudaizmu czy kary śmierci. Jak zauważył Leon XIV, doktryna dojrzewa, co nie oznacza odrzucania lub zmieniania odwiecznych prawd Objawienia.