Rewolucja przegrała z wiarą. Francja znów zaskakuje

Co roku 14 lipca wspominamy szturm na Bastylię, narodziny nowoczesnej demokracji oraz hasła wolności, równości i braterstwa. Dla nas, katolików, ta rocznica ma jeszcze inny wymiar. Przypomina o jednej z największych kampanii dechrystianizacji w dziejach Europy. To ważna perspektywa. Warto pytać, dlaczego projekty budowy nowego świata tak często zaczynają się od wypychania religii z przestrzeni publicznej.

Warto jednak postawić także drugie pytanie: dlaczego właśnie w czasach prześladowań wiara tak często się odnawia i rozkwita? Odpowiedzią jest stare chrześcijańskie pojęcie felix culpa – szczęśliwej winy. Nie chodzi o to, że zło staje się dobrem. Po prostu Bóg umie wyprowadzić dobro nawet z największego zła.

Zamordowani księża, zbezczeszczone świątynie

Wielka Rewolucja Francuska (1789–1799) nie była tylko walką o władzę. Jej przywódcy chcieli także stworzyć nowego człowieka. Dążyli do podporządkowania sobie Kościoła, a chrześcijaństwo próbowali zastąpić świeckim kultem, w którym ludzki umysł miał ostatecznie zatriumfować nad wiarą. Jakobini tłumaczyli swoje działania dawnym sojuszem ołtarza z tronem. Król rządził z Bożego nadania, a Kościół korzystał z uprzywilejowanej pozycji: posiadał majątki, wpływy polityczne i prawo do pobierania dziesięciny. Część krytyki nie była pozbawiona podstaw. Problem w tym, że rewolucjoniści skupili się na zemście. Zamiast usuwać nadużycia, sięgnęli po przemoc i rozpoczęli próbę zniszczenia chrześcijaństwa we Francji.

W kilka lat znacjonalizowano kościelny majątek, rozwiązano zakony i zakazano składania ślubów zakonnych. Duchowni zostali zmuszeni do przysięgi lojalności wobec państwa, a odmowa oznaczała więzienie, deportację lub nawet śmierć. Równocześnie zamykano, profanowano i wyprzedawano kościoły oraz klasztory, w tym słynne opactwo w Cluny. Do Wielkanocy 1794 roku czynnych pozostawało już niewiele z 40 tys. francuskich świątyń. Symbolem rewolucyjnej dechrystianizacji stała się uroczystość w katedrze Notre-Dame w Paryżu, podczas której na ołtarzu umieszczono „wielką ladacznicę” – aktorkę operową, śpiewaczkę operową lub prostytutkę – występującą w roli Bogini Rozumu.

Kościół rośnie na krwi męczenników

Represje przybrały masowy charakter. Ponad 30 tys. kapłanów pod przymusem wyemigrowało, 20 tys. porzuciło stan duchowny, a od 6 do 9 tys. ze strachu zawarło małżeństwa. Jako miesiąc wyjątkowego okrucieństwa w kronikach zapisał się wrzesień 1792 roku. W paryskich więzieniach, podczas kilkudniowych rzezi, zgładzono ponad tysiąc ludzi, w tym setki duchownych. W Nantes dziesiątki księży utopiono w nurtach Loary, strącając ich z barek.

Paradoksalnie właśnie w tej orgii krwi zrodziły się jedne z najpiękniejszych świadectw wiary. Symbolami pozostają męczennicy z Rochefort – spośród 829 deportowanych duchownych co najmniej 505 zmarło z głodu, chorób i wycieńczenia. W nieludzkich warunkach wspólnie się modlili i udzielali sobie rozgrzeszenia. Wśród ofiar rewolucji znalazło się również 38 urszulanek, skazanych na gilotynę za prowadzenie szkół i „wrogość wobec republiki”. Kościół beatyfikował 27 z nich – zamordowano je podczas dwóch głównych fal terroru: w Valenciennes i Orange.

Niemniejszym heroizmem wykazały się karmelitanki z Compiègne. Świadkowie wspominali niezwykły spokój 16 zakonnic prowadzonych 17 lipca 1794 roku na gilotynę. Gdy najstarsza została brutalnie popchnięta przez strażnika i upadła, miała podziękować mu z uśmiechem za to, że nie pozbawia jej łaski męczeństwa. Siostry śpiewały psalmy i hymn Veni Creator Spiritus. Ofiarowały życie w intencji ustania prześladowań Kościoła we Francji. Dziesięć dni później upadł Maksymilian Robespierre, a jakobiński terror zaczął się załamywać. Dla wielu chrześcijan jest to kolejne potwierdzenie prawdy, że przemoc może zabić człowieka, ale nie jego wiarę.

Sprawa Dantona: bohater ostatniej godziny

Sięgnijmy też po świadectwo mniej oczywiste. Georges Danton – jeden z twórców Trybunału Rewolucyjnego – z czasem stał się orędownikiem zgody narodowej i żałował swojego pierwotnego radykalizmu. Jak widać, rewolucja rodziła także skruchę. Danton należał do głównych organizatorów obalenia monarchii w 1792 roku. Jako minister sprawiedliwości uważał, że młoda republika znajduje się w śmiertelnym niebezpieczeństwie ze strony wrogów zewnętrznych i wewnętrznych, dlatego otwarcie usprawiedliwiał przemoc. Podczas wspomnianej masakry wrześniowej nie kiwnął palcem, by powstrzymać rozlew krwi.

Z czasem jego postawa uległa głębokiej zmianie. Gdy terror stał się oficjalną polityką państwa, Danton zaczął głośno domagać się zaprzestania egzekucji. Dla Maksymiliana Robespierre’a było to jednoznaczne ze zdradą rewolucji. Oskarżony o korupcję i spisek, po pokazowym procesie Danton został zgładzony 5 kwietnia 1794 roku. Idąc na gilotynę, napotkał wzrok mężczyzny w czerwonym kapeluszu i krótkim płaszczu z szerokim kołnierzem – typowym stroju rewolucjonisty. Rozpoznał w nim ojca Keravenana. Kapłan udzielił mu rozgrzeszenia. Niedawny tyran i gorliwy zwolennik wojującego ateizmu umierał spokojny, pojednany z Bogiem. Na tym właśnie polega felix culpa: nie triumf zła, ale miażdżące zwycięstwo łaski nad złem.

Gilotyn już nie ma, ale ucisk trwa

Przenieśmy się do współczesności. W ostatni Wielki Czwartek 2 kwietnia drzwi kościoła Saint-Laurent w Rosny-sous-Bois wyważono samochodem i porąbano siekierą. Dwa tygodnie wcześniej w tym samym departamencie włamano się do innej świątyni, splądrowano tabernakulum, w którym przechowywano konsekrowane hostie, i skradziono monstrancję z Najświętszym Sakramentem. Takie zdarzenia we Francji nie należą do rzadkości. W 2025 roku odnotowano tam 843 incydenty antychrześcijańskie. Aż 87 proc. stanowiły ataki na mienie – 734 przypadki włamań, kradzieży, wandalizmu, profanacji i podpaleń. Tylko w 2024 roku próbowano podłożyć ogień w prawie 50 kościołach, na szczęście nie zawsze skutecznie. To o ponad 30 proc. więcej niż rok wcześniej. Do tego dochodzą akty przemocy fizycznej i groźby pod adresem księży oraz świeckich.

Co charakterystyczne, o ile przejawy antysemityzmu czy islamofobii słusznie spotykają się z szybką reakcją mediów i organów ścigania, o tyle przypadki dyskryminacji i przemocy wobec chrześcijan znacznie częściej przechodzą bez większego echa. Podwójne standardy dotyczą nawet strojów i symboli religijnych. Muzułmanie eksponują je swobodnie mimo oficjalnego laicyzmu. Konserwatywny radny Kevin Nader z Ivry-sur-Seine zgłosił projekt uchwały zakazującej noszenia znaków wyznaniowych podczas obrad rady miasta. Gdy lewicowy mer Philippe Bouyssou się sprzeciwił, Nader wyciągnął krucyfiks i odmówił „Zdrowaś Mario”. Gest radnego oburzył mera, który uznał go za „przestępstwo polityczne”.

A jednak Francja znów zaskakuje

„Francjo, najstarsza córo Kościoła, co zrobiłaś ze swoim chrztem?” – pytał z bólem św. Jan Paweł II w 1985 roku. Czy dziś postawiłby to pytanie z jeszcze większą przyganą? Zapewne tak. Dekady chrystianofobii – ale też materializmu i kultu konsumpcji – zebrały gorzkie żniwo. Po raz pierwszy w historii mniej niż połowa Francuzów deklaruje się jako chrześcijanie.

A jednak ocena sytuacji nie jest oczywista. Bo właśnie powtarza się francuski paradoks. Oprócz postępującej sekularyzacji widać oznaki religijnego przebudzenia. W 2025 roku Kościół katolicki we Francji odnotował rekordowe 10384 chrztów dorosłych – o 45 proc. więcej niż rok wcześniej. A w tym roku liczba katechumenów przekroczyła już 21 tys., z czego ponad 13 tys. to dorośli. Wśród przyznających się do Chrystusa szczególnie szybko rośnie grupa osób w wieku 18–25 lat. Co równie istotne, wielu z tych młodych ludzi nie wraca do wiary swoich rodziców czy dziadków. Oni odkrywają chrześcijaństwo.

Rewolucjoniści XVIII wieku wierzyli, że budują nowy świat. Podobnie wielu współczesnych ideologów zakłada, że społeczeństwo można urządzić tak, jakby Boga nie było. Historia Francji podpowiada coś innego. Próby usunięcia religii z życia publicznego częściej prowadzą do jej oczyszczenia niż zaniku. Na naszych oczach dzieje się to, o czym pisał św. Paweł: „Gdzie wzmógł się grzech, tam jeszcze obficiej rozlała się łaska”. Być może to jest najbardziej zaskakująca lekcja, jaką pozostawił po sobie 14 lipca.