Stulecie w pocztówkowej ramce

Gdy w końcu listopada ubiegłego roku, zachęcałem na łamach „Przewodnika Katolickiego” do zapoznania się z najnowszym wówczas opracowaniem Wydawnictwa Święty Wojciech, pisałem: „Cykl wydawniczy «Poznaj Poznań», którego edycję rozpoczyna właśnie Wydawnictwo Święty Wojciech, jest próbą ukazania przeszłości miasta i jego najcenniejszych obiektów w nowej, estetycznej odsłonie i atrakcyjnej formie, która zainteresuje zarówno wytrawnego znawcę dziejów miasta, jak i osobę spoza Poznania. Że to niełatwe zadanie jest możliwe do zrealizowania i to w sposób atrakcyjny i przystępny, udowadnia pierwsza pozycja z serii «Poznaj Poznań», jaką jest album poświęcony poznańskiemu Ratuszowi”. Słowa te z całą pewnością można powtórzyć w stosunku do kolejnej publikacji z tego cyklu, jaką jest album o dawnym Zamku Cesarskim w Poznaniu, wydany właśnie przez „Świętego Wojciecha”. Podobnie, jak album o Ratuszu, tak i książka poświęcona Zamkowi Cesarskiemu składa się wyłącznie z pocztówek – zarówno polskich, jak i niemieckich - które wiodą czytelnika zatartymi niekiedy śladami dziejów tej stuletniej budowli. Są to jednocześnie dzieje miasta Poznania, a także tej części Europy. Historia Zamku, jak w soczewce skupia bowiem w sobie dynamiczne przemiany, jakie towarzyszyły burzliwym wypadkom dziejowym XX stulecia. Ten spacer dziejowym szlakiem odbywamy dzięki Januszowi Pazderowi, który dokonał wyboru pocztówek i opatrzył je zwięzłym, ale rzeczowym – niekiedy niepozbawionym ciekawostek – komentarzem. Powierzenie autorstwa albumu temu właśnie badaczowi było posunięciem znakomitym – Janusz Pazder łączy bowiem znakomitą znajomość dziejów miasta z gruntowną i bardzo szczegółowa wiedzą na temat zagadnień samego Zamku Cesarskiego. I choć album nie rości sobie pretensji do bycia pełną monografią historyczną stuletniego obiektu, to jednak jest znakomitym materiałem popularyzatorskim, który nie tylko znajdzie się w biblioteczce domowej każdego miłośnika posnanianów, ale też posłuży jako znakomity prezent dla większości czytelników. Sprzyja temu estetyczne opracowanie graficzne Ewy Wąsowskiej. Cykl „Poznaj Poznań”, pod redakcyjną i koncepcyjną opieką Małgorzaty Jańczak, w ramach którego ukazał się już album Magdaleny Mrugalskiej – Banaszak o poznańskim Ratuszu oraz właśnie najnowszy album o Zamku Cesarskim w Poznaniu, już za kilka miesięcy wzbogaci się o kolejny tom.

D. Zamek Cesarski w Poznaniu

Zamek Cesarski został otwarty w sierpniu 1910 roku, po zaledwie 5-letniej budowie. Ten ogromny gmach w stylu neoromańskim nawiązujący swą stylistyką do średniowiecznego Pfalzu, miał być symbolem rzekomej „odwiecznej niemieckości” ziem polskich pod zaborem pruskim. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Zamek stał się urzędową siedzibą zamiejscową Naczelnika Państwa, a potem Prezydenta RP; mieścił też wydziały Uniwersytetu Poznańskiego. W czasie II wojny światowej stał się siedzibą hitlerowskiego namiestnika Kraju Warty Arthura Greisera. Aż do końca 1944 roku był przebudowywany na siedzibę Adolfa Hitlera wg projektów Alberta Speera. Po wojnie początkowo myślano o rozbiórce monumentalnego gmachu, jednak odstąpiono od tego pomysłu. W zamku urzędowała m.in. Miejska Rada Narodowa, a od lat 60. mieścił się tam „Pałac Kultury”, przekształcony po 1990 roku w Centrum Kultury „Zamek”. Od kilku lat Zamek poddawany jest gruntownym remontom i jako ostatnia rezydencja cesarska w Europie należy do najciekawszych zabytków Poznania.

Poznaniowi co cesarskie

Z Januszem Pazderem, historykiem sztuki, autorem albumu o Zamku Cesarskim w Poznaniu, rozmawia Adam Suwart

Wydawnictwo Święty Wojciech przekazuje czytelnikom kolejną publikację z cyklu „Poznaj Poznań”. Poprzednio mogliśmy podziwiać renesansowy Ratusz poznański. Tym razem jest to album Pańskiego autorstwa poświęcony Zamkowi Cesarskiemu. Czy te obiekty – Ratusz i Zamek – coś łączy?

- Ratusz był przez wieki i nadal jest jednym z najważniejszych symboli Poznania. Ponieważ jednak, podobnie jak katedra, kojarzył się z polską przeszłością miasta, dlatego władze pruskie dążyły do wykreowania własnych symboli, które miały ukazywać Poznań jako stolicę niemieckiego Wschodu. Najważniejszym z nich był niewątpliwie, zbudowany przed stu laty, Zamek Cesarski. Te intencje możemy obserwować także na zamieszczonych w albumie pocztówkach.

Za pomocą banalnych z pozoru kartek pocztowych można więc śledzić bardzo ważne procesy mentalne i społeczne. A czego dowiadujemy się z albumu o historii tego unikatowego zabytku, jakim jest dawny Zamek Cesarski w Poznaniu?

- Niestety, za pomocą pocztówek da się tylko częściowo opowiedzieć historię tej budowli. Można na przykład zobaczyć, jak w chwili swego powstania wyglądała z zewnątrz i wewnątrz, ale jej późniejsze przekształcenia nie są już tak dobrze udokumentowane. Oczywiście w tekście znalazły się podstawowe informacje o historii Zamku, główna uwaga została jednak poświęcona sposobowi jego prezentacji na kartkach pocztowych i intencjom, jakimi się przy tym kierowano.

Niektóre pocztówki są zaskakujące. W albumie zobaczyłem między innymi nieznane mi wcześniej pocztówki przedstawiające Zamek w niespotykanym, baśniowym anturażu.

– Rzeczywiście tego typu przedstawienia są na ogół mało znane. O wiele bardziej oczywiste wydają się te, które odnoszą się do sfery ideologii, choć i tu ich dosłowność, żeby nie powiedzieć dosadność, niekiedy zaskakuje. Myślę o kartkach, na których Zamek zostaje wpisany w pruskiego orła czy zestawiony z pancernikiem S.M.S. Posen.

Te ideologiczne treści wpisane już w samą genezę Zamku często stawały się argumentem przeciw temu gmachowi. Po wojnie rozważano nawet rozbiórkę Zamku, a przez lata się go „wstydzono”. Czy współcześnie jest na to jakieś remedium?

– Gdybyśmy mieli opowiadać historię Poznania bez Zamku, czy też przemilczać kolejne odsłony w dziejach tej budowli, mówilibyśmy nieprawdę. Przecież i ponad wiek trwające pruskie panowanie, i kilkuletnia hitlerowska okupacja są faktami historycznymi. Zamek niewątpliwie o nich przypomina, ale w tym samym stopniu przypomina także o tym, że i z jednej, i z drugiej opresji wyszliśmy zwycięsko. To tu zatrzymał się Józef Piłsudski, gdy w październiku 1919 roku przyjechał, by objąć władzę cywilną i wojskową nad wyzwolonymi terenami Wielkopolski, tu rezydowali polscy prezydenci podczas swoich pobytów w Poznaniu. To ten gmach był świadkiem inauguracji działalności Uniwersytetu Poznańskiego, a następnie jako Collegium Maius miejscem, gdzie studiowali późniejsi pogromcy niemieckiej Enigmy, twórcy Szarych Szeregów czy błogosławione Kościoła – siostra Sancja Szymkowiak i Natalia Tułasiewiczówna… Myślę, że równie ważnym argumentem jak historia, jest także współczesność Zamku jako centrum kultury, o czym świadczą tysiące uczestników organizowanych w jego murach i na dziedzińcach wystaw, koncertów i spektakli.

Janusz Pazder, historyk sztuki, m.in. współautor i redaktor przewodnika po zabytkach i historii Poznania oraz „Atlasu architektury Poznania”. Związany z Centrum Kultury Zamek jako konsultant ds. konserwatorskich, kurator zorganizowanej przed kilku laty polsko-niemieckiej wystawy o dziejach dawnego Zamku Cesarskiego.