Logo Przewdonik Katolicki

Najważniejsze wydarzenia naukowe 2005 roku

Renata Krzyszkowska
Fot.

Odkrycie nowych planet, pozyskanie macierzystych komórek zarodkowych w sposób bezpieczny dla zarodka, uruchomienie międzynarodowego teleskopu SALT czy opracowanie materiałów katalitycznych, które mogą wnieść nieoceniony wkład m.in. w ochronę środowiska to tylko niektóre z najważniejszych wydarzeń w polskiej i światowej nauce minionego roku. O ich podsumowanie poprosiliśmy wybitnych...

Odkrycie nowych planet, pozyskanie macierzystych komórek zarodkowych w sposób bezpieczny dla zarodka, uruchomienie międzynarodowego teleskopu SALT czy opracowanie materiałów katalitycznych, które mogą wnieść nieoceniony wkład m.in. w ochronę środowiska – to tylko niektóre z najważniejszych wydarzeń w polskiej i światowej nauce minionego roku. O ich podsumowanie poprosiliśmy wybitnych polskich naukowców.


NAUKA W POLSCE

Prof. Andrzej Legocki,
prezes PAN

– Dobrym zobrazowaniem tego, co dzieje się w polskiej nauce są przyznawane co roku nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. W zeszłym roku przyznano je trzem osobom. Prof. Karol Myśliwiec, kierownik Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej PAN w Warszawie, otrzymał ją za odkrycie grobowca wezyra Merefnebefa w nekropolii w Sakkarze (Egipt), udokumentowane w monografii „The Tomb of Merefnebef” (fot. 1). To unikatowe znalezisko z 1997 r. stało się wielkim wydarzeniem w świecie nauki, przyrównywanym niekiedy do spektakularnych odkryć Howarda Cartera w Dolinie Królów w 1922 r.
Paleobiolog prof. Zofii Kielan-Jaworowskiej z Instytutu Paleobiologii PAN w Warszawie przyznano nagrodę za badania nad ssakami ery mezozoicznej. Jej książka „Mammals from the Age of Dinosaurus” stała się wielkim wydarzeniem wśród paleontologów. Światowe autorytety w tej dziedzinie uznały ją za kamień milowy w badaniach ssaków mezozoicznych.
Trzecim laureatem był prof. Roman Słowiński. Nagrodę otrzymał za opracowanie oryginalnej metodyki wspomagania decyzji w oparciu o wiedzę odkrytą z danych obarczonych naturalnymi „niedoskonałościami”. Jego podejście wykorzystuje m.in. teorię zbiorów przybliżonych, uczenie maszynowe i teorię decyzji. Metodykę tę wykorzystano m.in. w klinicznym systemie wspomagania diagnozowania dzieci z bólem brzucha dla lekarzy internistów. System został wprowadzony do komputerów naręcznych i przetestowany w Children’s Hospital of Eastern Ontario w Ottawie.
Oprócz wspomnianych nagród wielkim wydarzeniem był sukces radiofizyka dr. Macieja Konackiego, ucznia Aleksandra Wolszczana, który w minionym roku odkrył pierwszą planetę krążącą w potrójnym układzie gwiazd. Zburzył tym samym teorię, według której planety mogą tworzyć się wokół jednej tylko gwiazdy. Sukcesem polskich naukowców był udział w uruchomieniu wielkiego południowoafrykańskiego teleskopu SALT. Jego budowa trwała pięć lat. Polacy mają w kosztach swój ponad- dziesięcioprocentowy udział. Dlatego też do naszej dyspozycji będzie tyleż samo czasu obserwacyjnego. SALT to obecnie największy optyczny teleskop świata. Daje on naszym naukowcom całkiem nowe możliwości.


NAUKA W ŚWIECIE


Astronomia
i astrofizyka


Prof. Andrzej Woszczyk z Centrum Astronomii UMK w Toruniu

– W minionym roku z sukcesem kontynuowano penetrację ciał naszego układu planetarnego. Wystrzelono sondę w kierunku Wenus. Nowe informacje przesłały sondy działające na Marsie oraz na orbicie wokół tej planety. Wiemy już, że najprawdopodobniej jest tam woda uwięziona w lądolodzie. Sondy badają również Saturna. Na początku ubiegłego roku jedna z nich wylądowała na jego księżycu Tytanie. Jako jedyny w naszym układzie posiada on atmosferę. Sonda odkryła też na nim kontynenty, których brzegi zostały ukształtowane poprzez erozję podobną do erozji rzek na powierzchni Ziemi. Dużym osiągnięciem była misja japońskiej sondy Hayabusa, która w listopadzie ub.r. zbliżyła się do oddalonej od nas o 300 mln km niewielkiej planetoidy Itokawa (kilkaset metrów długości), z zamiarem pobrania próbek jej gruntu i dostarczenia ich na Ziemię. Łączność z pojazdem jest zakłócona i nie wiemy, czy udało się zrealizować wszystkie zamierzenia, ale już sam fakt, że precyzyjnie dotarł on do tak bardzo odległego i małego celu, jest dużym sukcesem. W lipcu ub.r. udał się strzał w kierunku komety. Wystrzelony z sondy Deep Impact pocisk z szybkością ok. 10 kilometrów na sekundę uderzył w jądro komety Tempel 1. Analiza wybuchu rzuciła nowe światło na budowę komet.
W ubiegłym roku odkryto również szereg nowych planet, w tym po raz pierwszy planety wokół czerwonego karła, czyli młodej gwiazdy, których we wszechświecie jest najwięcej. Osiągniecie jest tym większe, że odkryta planeta i jej gwiazda są stosunkowo bardzo małe. Potwierdziło to tezę, że planety mogą istnieć wokół różnego rodzaju gwiazd, nawet tak popularnych jak czerwone karły.

Medycyna i nauki
biologiczne


Prof. Wiesław Jędrzejczak, kierownik Kliniki Hematologii, Onkologii i Chorób Wewnętrznych AM w Warszawie

– Myślę, że w mijającym roku najważniejsze osiągnięcia miały miejsce w genetyce. Przełomem był rozwój nowej nauki nazwanej epigenetyką. Zajmuje się ona procesami zachodzącymi poniżej genów. Wszystkie nasze komórki mają takie same geny, ale jedne z nich są np. komórkami krwi, inne mózgu, bowiem z jakiegoś powodu wykorzystują inne informacje genetyczne niż pozostałe. Różnica genetyczna między człowiekiem a szympansem jest mniejsza niż między poszczególnymi rasami psów. Różnica jakościowa jest za to kolosalna. Być może da się ją wyjaśnić właśnie na poziomie epigenetyki.
Drugim wielkim wydarzeniem mijającego roku był przełom w pozyskiwaniu zarodkowych komórek macierzystych. Jak wiadomo, one najlepiej nadają się do przekształcania w dowolne tkanki i narządy, którymi można by leczyć niepoddające się jeszcze terapii schorzenia. Do tej pory otrzymywanie zarodkowych komórek macierzystych wiązało się z koniecznością unicestwienia zarodka. Obecnie opracowywano sposób prawie całkowicie bezpieczny dla zarodka. Wystarczy bowiem pobrać tylko jedną czy dwie jego komórki. W minionym roku Amerykanom jako pierwszym udało się przeprowadzić ten zabieg bez konieczności zniszczenia młodego życia.
Trzecim wydarzeniem jest odkrycie komórek o cechach jeśli nie identycznych, to bardzo zbliżonych do komórek zarodkowych w organizmach młodych ssaków. Mamy w tym swój udział, bowiem badaniami tymi kierował Polak prof. Ratajczak, dyrektor Programu Komórki Macierzystej w Centrum Rakowym na Uniwersytecie Louisville w Kentucky w USA. Naukowcy, którym przewodniczył, dowiedli, że nie tylko zarodki mogą być źródłem komórek podobnych do zarodkowych, ale także organizmy starsze.

Nauki techniczne,
fizyka i chemia

Prof. Władysław Włosiński z Polskiej Akademii Nauk

– Objawieniem w badaniach w 2005 r. było powstanie nowej dyscypliny nauki – spinotroniki, która opiera się nie na ładunku elektrycznym elektronu, ale na jego spinie. Spin jest to własny moment pędu danej cząstki w układzie, w którym cząstka spoczywa. Każdy rodzaj cząstek elementarnych ma odpowiedni dla siebie spin, który w polu magnetycznym spełnia rolę tradycyjnie przypisywaną np. elektronom. Spinotronika rozpoczęła lawinę badań, które zaowocują nowymi technologiami.
Do głośnych wydarzeń minionego roku należy zaliczyć skonstruowanie małego, lekkiego, szybkiego i taniego komputera. Opracowano go w MIT (Massachusetts Institute of Technology). Jego koszt wyniesie ok. 100 USD, a więc będzie dostępny dla szerokiego grona odbiorców. Przełomowym wydarzeniem było też opracowanie materiałów o właściwościach fotokatalitycznych. Są one zbudowane m.in. z tlenku tytanu i pod wpływem określonego światła mogą rozkładać niepotrzebne bądź szkodliwe cząsteczki, np. zanieczyszczenia znajdujące się w powietrzu czy wodzie. Mogą niwelować brzydkie zapachy, nawet zabijać mikroorganizmy. Będzie można wykorzystywać je do utrzymania czystości w szpitalach, sterylności w salach operacyjnych. Dodane np. do szyb samochodowych czy talerzy sprawią, że będą się one samooczyszczać. Materiały te będą miały kapitalne znaczenie dla ochrony środowiska. Przy tym wszystkim są one całkowicie bezpieczne dla człowieka.
Wszystkie osiągnięcia, o jakich wspomniałem, były możliwe dzięki wykorzystaniu mikro- i nanotechnologii, czyli elementów rzędu milionowych części mikrometra.

Komentarze

Zostaw wiadomość

 Security code

Komentarze - Facebook

Ta strona używa cookies. Korzystając ze strony, wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki