Wyrzysk - ciekawe miasto prowincjonalne

Echa konkursu: „Pamiętamy. Wielkie historie naszych «małych ojczyzn». Ludzie – losy – miejsca”

(Fragmenty nagrodzonej pracy konkursowej)

Miasteczka prowincjonalne tworzą swoisty klimat znany choćby z twórczości Brunona Schulza. Mają przy tym, wbrew pozorom, bogatą historię. Podobnie jest z Wyrzyskiem leżącym w południowej części Wysoczyzny Krajeńskiej, w pasie Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej.

Nazwa Wirsitz, zapisana w niemieckiej wersji, pojawiła się po raz pierwszy w dokumentach z 1326 r. w „Kodeksie Wielkopolskim”. Wówczas to książę zachodniopomorski Warcisław i mistrz zakonu krzyżackiego Fryderyk Wildenburg zawarli układ skierowany przeciwko Polsce, uzgadniając, że będą ścigać wojska Władysława Łokietka aż po wieś Wyrzysk. W latach późniejszych, w XV i XVI wieku, funkcjonowały już spolszczone wersje nazwy, na przykład: Virsisko, Virzysk, Werzisko, Wyrzysko… Badacze źródłosłowu przyjmują dwie hipotezy pochodzenia nazwy – albo pochodzi ona od staropolskiego słowa „wier”, „wir”, oznaczającego głęboką i niespokojną toń rzeczną (w tym wypadku rzeki Łobżonki), albo od nazwy rzeki Wyry, dzisiejszej Orli. Czy ktoś jednoznacznie rozstrzygnie tę zagadkę?

Tęsknota za dębami

Wyrzysk skrywa więcej tajemnic, jak choćby tę dotyczącą kurhanu Czubatka, położonego w obecnym parku miejskim. To pierwotny gród, zasiedlany szacunkowo od X do XII wieku. Do dzisiaj zadziwia stożkowy nasyp, umocniony u stóp stożka wał, sucha fosa. To początek dzisiejszego Wyrzyska. Współczesna ulica Pod Czubatką nie pozwala zapomnieć o zamierzchłej przeszłości. Starsi mieszkańcy wspominają o rosnących niegdyś na szczycie kurhanu dwóch majestatycznych drzewach, nazywanych przez miejscowych „Adamem” i „Ewą”. Na wielu zdjęciach z międzywojnia pysznią się jeszcze dwa dęby. Niestety, obecnie tylko posadzony na nowo „Adam” jest w znośnej kondycji; drugie drzewo nie rozwija się. – Wizerunek Czubatki z dwoma drzewami obrało sobie za herb Towarzystwo Przyjaciół Wyrzyska, reaktywowane w roku 1984 i nawiązujące do powstałego w roku 1922 Towarzystwa Upiększania Miasta (w 1935 r. liczącego aż 240 członków!).

Raz degradacja, raz awans…

Miejscowość, w zależności od „wichru dziejów”, raz była formalnie miasteczkiem, raz wioską. Przechodziła też z rąk to rąk. Wyrzysk był własnością Wyrzyskich, Kcyńskich, Smoguleckich, Tuszyńskich, Bnińskich, Rydzyńskich, a nawet sprzedano go królowi pruskiemu Fryderykowi II…

O znanych postaciach wywodzących się z Wyrzyska – w kolejnym odcinku niniejszej historycznej gawędy.