Tradycje wielkanocne

Święta Wielkanocne, przypadające na początku wiosny, ustanowione przez Kościół na pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej równonocy i pełni księżyca, współgrają z terminem i treścią dawnych ludowych praktyk i wierzeń, związanych z odnawianiem życia w naturze. Tak jak Chrystus umarł i zmartwychwstał, tak i przyroda budzi się wiosną do życia. Dlatego wiosenne i wielkanocne zwyczaje upływają pod znakiem radości i tryumfu życia, zarówno na poziomie bytu ziemskiego, jak i zbawienia wiecznego.

Pojawiające się w tym czasie zielone żytko, wierzbowe palmy czy eksponowanie wody i ognia, nawiązują do symboliki nowego życia i oczyszczania przestrzeni, w której człowiek musi się odnaleźć od nowa.

Okres wielkanocnego świętowania otwiera Niedziela Palmowa, nazywana w tradycji ludowej kwietną lub wierzbną. Na Kujawach, tak jak w całej Polsce, święci się tego dnia w kościele palmy na pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy. Palmy wielkanocne to w naszym klimacie głównie wierzbowe bazie, ozdobione czasami gałązkami „wiecznie żywych” roślin: borówek, bukszpanu, barwinka czy tui. Po poświęceniu w kościele stawały się one dawniej ważnym rekwizytem ludowych praktyk magicznych. Ich obecność w domu i zagrodzie miała zapewniać zdrowie domownikom i inwentarzowi oraz przynieść powodzenie w gospodarstwie i na polu. Palmę wielkanocną przechowywano za świętym obrazem, często aż do następnej Wielkanocy; trafiała ona także na groby bliskich w Dzień Zaduszny. Dziś jako element tradycji spełnia rolę symboliczną i dekoracyjną.

Również ogień i woda, skądinąd nieprzychylne człowiekowi żywioły, nabierały w czasie wielkanocnego świętowania cech odmiennych. Wierzono zarówno w ich oczyszczającą i uzdrawiającą moc, jak i w to, że skutecznie chronią przed złem. Palone w Wielką Sobotę na przykościelnych cmentarzach cierniste gałęzie, zawieszane niekiedy jako „koronki” na domowych krzyżach, przypominały, że poprzez Mękę Pańską został odkupiony świat. Woda w Wielki Czwartek, a zwłaszcza w Wielki Piątek, miała mieć silne właściwości lecznicze. Stąd powszechny był w dawnej Polsce zwyczaj przemywania się w te dni w strumykach i rzeczkach.

Bardzo ważnym do dziś symbolem wielkanocnym jest święcone jajko. Kolorowe kraszanki i pisanki, często przebogato zdobione, są i obecnie główną, obok figurki cukrowego baranka, dekoracją stołu wielkanocnego. Kujawskie kraszanki były tradycyjnie barwione poprzez gotowanie w wywarze z łupin cebuli, kory dębu, pędów żyta, co nadawało im jednolitą kolorystykę. Jajko w swojej symbolice najpełniej wyraża prawdę zwycięstwa nad śmiercią i jest dowodem odradzającego się życia. Jest ono także obecnie, wraz z chlebem, solą, wędliną, chrzanem i ciastem, głównym i obowiązkowym składnikiem święconki, której nie może zabraknąć na żadnym wielkanocnym stole.

Z oryginalnego kujawskiego zwyczaju wielkanocnego, jakim były tzw. przywoływki, pozostał powszechny zwyczaj polewania się wodą, obecnie często praktykowany bez stosownego umiaru. Kiedyś miał on formę wesołej zabawy. Polegał na tym, że w Niedzielę Wielkanocną młodzi chłopcy z dachu karczmy, stodoły lub z wysokiego drzewa wywoływali, w obecności widzów, imiona dziewcząt ze wsi, stosując przy tym określoną formułę słowną. Uderzając w patelnię, informowali publicznie o wadach i zaletach panien i na koniec ogłaszali, ile wody dla każdej z nich przeznaczono na dyngus w lany poniedziałek.

Od przełomu XIX i XX w. bardzo ważnym elementem Świąt Wielkanocnych jest przesyłanie bliskim i znajomym życzeń świątecznych. Kartki pocztowe z napisem „Wesołego Alleluja”, z pisankami, palmami i dyngusem, zrobiły zawrotną karierę. Te dawne, szczególnie urocze, są dziś kolekcjonowane.

Wiele tradycji wielkanocnych jest nadal żywych i stanowią one ważne dopełnienie prawdziwego, religijnego sensu Świąt Zmartwychwstania Pańskiego.