Twierdza duchowa

Wokół fenomenu duchowości skupione będą rozważania kulturoznawców, teologów, językoznawców, którzy w dniach 7-8 kwietnia br. wezmą udział w sesji naukowej, zorganizowanej przez poznańskie Centrum Badań im. Edyty Stein.

Pomysł utworzenia placówki badawczej, koordynującej badania nad biografią i spuścizną patronki Europy, zrodził się z wielkiej fascynacji prof. Anny Grzegorczyk z Instytutu Kulturoznawstwa UAM tą wybitną postacią. Fascynacją tą zaraziła ją pierwsza tłumaczka dzieł Edyty Stein oraz autorka wielu publikacji o niej - karmelitanka, s. Immakulata Adamska (wspólnie opracowały wiele tekstów Edyty Stein, m.in. "Byt skończony a byt wieczny", "Twierdza duchowa"). Ważnym impulsem była też praca prof. Anny Grzegorczyk jako wykładowcy w poznańskim Instytucie Duchowości "Carmelitanum".

Jednym z celów powołanego w marcu 2003 roku przez rektora Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, prof. Stanisława Lorenca, Centrum Badań im. Edyty Stein, pod dyrekcją prof. Anny Grzegorczyk, jest dialog nauki z religią oraz środowiska naukowego ze społeczeństwem. Toteż jego Radę Programową tworzą teologowie, kulturoznawcy, filozofowie i filologowie. Honorowe członkostwo Centrum przyjęły: s. Immakulata Adamska, aktorka Maja Komorowska oraz ambasador Polski przy Stolicy Apostolskiej dr Hanna Suchocka, która w lutym br. podczas wizyty w Centrum odsłoniła portret Edyty Stein pt. "Skrzyżowanie dróg", autorstwa poznańskiej malarki Danuty Waberskiej.

Filozofia świadectwa

- Program Centrum wyrasta z koncepcji filozofii Edyty Stein i jest odpowiedzią na współczesną "kulturę wyczerpania". Jest próbą napełnienia jej sensem i wpisania się w najnowsze trendy humanistyki, które dążą do odnowienia kultury - wyjaśnia prof. Anna Grzegorczyk.

Współczesna humanistyka uznała bowiem za konieczny warunek poszukiwanie prawdziwej wiedzy i prawdziwej egzystencji, uwzględnienie obszaru świata transcendentnego, a zatem powiązanie racji rozumu i doświadczenia wiary. - Fenomenologiczna koncepcja Edyty Stein, z definicji będąca filozofią sensu, jawi się jako antykryzysowa i dostarcza budulca do wzniesienia utraconej przez homo postmodernus godności człowieczeństwa, prawdy, wiedzy i wiary - przekonuje prof. Anna Grzegorczyk. Jedynie wiara metafizyczna może ochronić naszą kulturę przed zanikiem pojęć dobra i zła, które stanowią wyznacznik podmiotowości człowieka.

Edyta Stein swoją filozofią świadectwa zdołała przezwyciężyć żywe w latach 30. minionego wieku, ale aktualne do dziś, przekonanie, że filozofia kończy się tam, gdzie zaczyna się wiara. "Nie trzeba, byśmy po kres naszego żywota szukali dowodu prawdomówności doświadczenia religijnego. Konieczne jest jednak, byśmy opowiedzieli się za lub przeciw Bogu. Tego się od nas wymaga: zdecydować się, nie otrzymując w zamian kwitu gwarancyjnego. Oto jest wielkie ryzyko wiary", pisała Edyta Stein w 1927 r. w liście do opornego na argumenty wiary Romana Ingardena. Choć pochodziła z rodziny żydowskiej o żywej tradycji judaistycznej, w zetknięciu z nauką, a zwłaszcza z filozofią, którą studiowała u najwybitniejszych myślicieli (m.in. u twórcy fenomenologii Edmunda Husserla) - stała się ateistką. Nowe spojrzenie na religię wyzwoliła w niej przyjaźń z wierzącym filozofem Adolfem Reinachem i jego żoną. Świadectwo ich życia oraz lektury sprawiły, że swoje dotychczasowe intelektualne poszukiwania filozoficzne poszerzyła o przestrzeń wiary. Ogromne wrażenie wywarła na niej zwłaszcza autobiografia duchowa św. Teresy z Avila. Ostatecznie swoje "tak" Bogu powiedziała 1 stycznia 1922 roku, przyjmując chrzest w Kościele katolickim. Jedenaście lat później uczyniła kolejny krok na drodze "ryzyka wiary", wstępując do zakonu karmelitanek w Kolonii, gdzie przyjęła imię - Teresa Benedykta od Krzyża. W kwietniu 1938 roku złożyła śluby wieczyste. Choć mogła uniknąć aresztowania przez gestapo, nie skorzystała z takiej możliwości i 7 sierpnia 1942 roku trafiła do obozu zagłady w Oświęcimiu, gdzie dwa dni później poniosła męczeńską śmierć w komorze gazowej. Droga Edyty Stein - Żydówki i chrześcijanki, filozofa i karmelitanki - potwierdza, że racje rozumu, tak w filozofii, jak i w życiu, pozwala przekroczyć zanurzona w Bogu przemieniająca i promieniująca na innych miłość, która uzdalnia do cierpienia, wyrzeczenia się własnych planów i pójścia za Chrystusem aż na krzyż.

Duch jedności Europy

"Ogłosić dzisiaj św. Edytę Stein Współpatronką Europy, znaczy wznieść nad Starym Kontynentem sztandar szacunku, tolerancji i otwartości, wzywający wszystkich ludzi, aby się wzajemnie rozumieli i akceptowali, niezależnie od różnic etnicznych, kulturowych i religijnych, oraz by starali się budować społeczeństwo prawdziwie braterskie", stwierdził 1 X 1999 roku Papież Jan Paweł II. Uwzględniając to przesłanie, Centrum Badań im. Edyty Stein koordynuje m.in. refleksję i przedsięwzięcia naukowców z UAM oraz uniwersytetów z całej Polski, a także różnych instytucji krajowych i zagranicznych, dążących do ożywienia ducha jedności Europy w oparciu o wzorce pojmowanej ekumenicznie kultury chrześcijańskiej. Wspólny cel, jakim jest ugruntowanie chrześcijańskich korzeni Europy, stanowi podwaliny współpracy Centrum z międzynarodowym Stowarzyszeniem "Anima Europae", nad którym patronat sprawują m.in. ambasadorzy państw europejskich przy Watykanie. Duch otwartości przyświeca też współpracy Centrum z Fundacją "Świat na tak" oraz z organizacją Żydów wielkopolskich. Stałe więzy łączą też poznańską placówkę z pierwszym w Polsce Towarzystwem im. Edyty Stein, działającym od 15 lat we Wrocławiu.

Sesje, wykłady

Dialogowi nauki z religią i ze społeczeństwem służą sesje i wykłady. W ciągu dwóch lat z inicjatywy Centrum wykłady w Poznaniu wygłosili m.in. czołowi fenomenolodzy, jak prof. Władysław Stróżewski (UJ), prof. Andrzej Półtawski (ATK), osoby zasłużone dla dialogu chrześcijańsko-żydowskiego, jak Jakub Weksler-Waszkinel czy dyrektor Centrum Modlitwy i Dialogu w Oświęcimiu dr Manfred Deselaers. W ubiegłorocznej sesji pt. "Fenomen daru" wzięli udział znani humaniści z całej Polski z zasłużoną badaczką Biblii prof. Anną Świderkówną na czele (materiały z sesji wydane w formie książki).

Duże zainteresowanie wywołała także zorganizowana wraz z Zakonem Karmelitów Bosych międzynarodowa sesja: "Kobieta - Uniwersytet - Świętość" (X 2004) z udziałem znakomitej badaczki spuścizny Edyty Stein prof. Angeli Ales Bello (Uniwersytet Laterański w Rzymie), która jako pierwsza opracowała jej list w obronie Żydów do papieża Piusa XI. Żywą dyskusję wywołał też wykład znakomitego filozofa prof. Hanny Buczyńskiej-Garewicz z Holly Cross College (USA) pt. "Noc jako droga ku prawdzie" (3 II br.).

W najbliższej sesji pt. "Fenomen duchowości" (7-8 IV) weźmie udział dominikanin prof. Andrzej Jerzy Kłoczowski, który mówić będzie o duchowości we współczesnym kontekście kultury, i bp prof. Marek Jędraszewski (autor książki: "Edyta Stein. Filozof i łaska wiary"). Prof. Anna Grzegorczyk, która w ubiegłym roku wydała zbiór esejów o św. Teresie Benedykcie od Krzyża pt. "Filozofia światła Edyty Stein", przybliży natomiast pojęcie "Prawdy Promieniującej".